جلسه ۷۷۳

 لذا وقتی كه در فطرت این‌ها قرار داده شده، نمی‌توانند از آن فرار كنند، نمی‌توانند از آن جدا بشوند. این مربوط به مسئله فطرت.

 خب راجع به این قضیه دیگر لازم به صحبت و این‌ها نیست كه خود آیه اوّلًا بلا أوّل دلالت می‌كند به واسطه سیاقش «و إذ» چون إذ، دلالت بر ماضی می‌كند. أخَذ دلالت بر ماضی می‌كند. این‌ها همه دلالت بر مرتبه ماضویت است وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ ...¹ ما قبلًا این كار را كردیم، نه این‌كه داریم این كار را می‌كنیم. ما قبلًا این ذریه را از ظهور آدم ایجاد كردیم، و اقرار به ربوبیت از آن‌ها گرفتیم. خب هنوز آدم‌هایی كه خلق نشده‌اند چه ربطی دارند به این اقرار به ربوبیت؟ اگر ما بگوییم این آیه حكایت از جریان عالم ماده را می‌كند خب نسبت به خلقی كه هنوز نشده خدا چطور می‌گوید ما این بشر را خلق كردیم و از آن‌ها اقرار به ربوبیت گرفتیم؟ چه آن بشری كه قبلًا هست، و چه آن بشری كه هنوز نیامده. خب نیامده هنوز پس چگونه خلقش كردی؟! هنوز خلقش نكردی! به أعدام كه حكم حمل نمی‌شود! شما به یك امر عدمی كه نمی‌توانید محمول بار كنید، نمی‌توانید بر یك امر عدمی حكم كنید. امر عدمی نه محكومٌ علیه و نه محكومٌ به واقع می‌شود؛ هیچ كدام.

 پس در این آیه یا باید بگویید این آیه مربوط به افرادی است كه تا زمان پیغمبر خلق شده‌اند، یعنی تا این زمان، ما انسان‌ها را كه خلق كردیم اقرار به ربوبیت را هم از آن‌ها گرفتیم. بسیار خب! پس بقیه چه؟ بقیه اقرار به ربوبیت ندارند؟ خب این غلط است. اگر قرار بر این جریان مستمر است، آیه این را نمی‌گوید.

 آیه نمی‌گوید در این‌جا یك جریان مستمر خلقت از ابتدای خلق از حضرت آدم هست تا انتهای قیامت، تا وقت قیامت، و همه این‌ها.