جلسه ۷۷۳

 و به همین دلیل است كه عرض كردیم زمان یك امر اعتباری است. نمی‌شود شما یك مفهوم را و یك معنا را در دو موضوع مختلف فرض كنید.

 ما به تندی و كندی‌اش كاری نداریم ها! كه در یك جا زمان زود می‌گردد و در یك جا دیر تحقق پیدا می‌كند. نفس ادراك زمان و شعور نسبت به زمان هم در عالم ماده قابل تصور است. چه این‌كه ما الآن تقریبا نیم ساعت است یا بیشتر است در این‌جا هستیم و داریم صحبت می‌كنیم و همه گذشت زمان را احساس كرده‌اند و احساس می‌كنیم. خب برای تعیینش هم نگاه به ساعت می‌كنیم. ولی اگر ساعت نباشد این‌طور نیست كه ما زمان را نفهمیم؛ می‌فهمیم! آن كمّیتش را ممكن است نفهمیم، نیم ساعت كم و زیاد. خیال كنیم كه یك ساعت است، در حالتی كه نیم ساعت گذشته.

 اگر خیلی خوش بگذرد یك ساعت گذشته آدم خیال می‌كند یك ربع گذشته. اگر خیلی دیگر خوش بگذرد، یك ساعت گذشته آدم خیال می‌كند پنج دقیقه. این دیگر بسته به این است كه چطور خوش بگذرد یا بد بگذرد.

 فرض كنید كه شخصی یك نفر را كه نمی‌خواهد ببیند، پنج دقیقه كه با او نشسته، انگار دو ساعت نشسته. اوه چقدر!

 با یك شخصی هم كه خیلی مأنوس است، دو ساعت می‌گذرد، تازه می‌گوید: ا چه؟! پنج دقیقه است بابا تازه الآن آمدی!

 می‌گوید بابا نگاه به ساعتت بكن خیلی حواست پرت است! دو ساعت است ما این‌جا گرفته‌ایم نشسته‌ایم و خلاصه چه عرض كنم¹.

 این مسائل مربوط می‌شود به كیفیت ادراك. آن كیفیت ادراك گذشت را زمان می‌گویند و از آن‌جا كه ادراك یك امر مجرّد است، و در مقوله تجرّد است، بنابراین، این كیفیت ادراك در غیر از مادّه هم قابل درك است. یعنی فرض كنید در خودِ جنبه مثالی هم این كیفیت ادراك قابل درك است. لذا شما در خواب زمان را احساس می‌كنید.