جلسه ۷۶۹

 این در این‌جا اهل نظر نسبت به این مسئله دارای اختلاف هستند و بعضی مثل مرحوم علامه رحمه الله علیه در ذیل آیه شریفه كه دارد: وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلي أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلي شَهِدْنا¹

 در این‌جا می‌فرمایند كه این آیه دلالت بر یك حقیقت تكوینیه و یك كلمه كونیه دارد كه این كلمه كونیه و حقیقت تكوینیه در قلوب همه افراد و در نفوس همه افراد مكنون است و آن عبارت است از حیثیتی كه با آن حیثیت اعتراف به ربوبیت دارد، اعتراف به توحید دارد و این در همه اشیاء هست‌ها! تصور نكنید كه این مسئله اختصاص‌به انسان دارد:

 كه در همه اشیاء، در پرندگان، در چرندگان، در حیوانات، در نباتات و در شجره‌ها و در همه موجودات، مقام ربوبی محفوظ است و ... شیطان هم حتی معترف به ربوبیت است. شیطان كه به آدم سجده نكرد، از اعتراف به ربوبیت و توحید دست برنداشت! در همان حال هم می‌گفت كه تو ربّی و باید به تو سجده كرد، نه به این فرض بكنید كه این شیئی كه خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ³

 در مقام مقایسه در كثرت در مقابل خدا ایستاد. یعنی اقرار به ربوبیت سر جایش بوده و هست، اعتراف به ربوبیتش و اعتراف به توحیدش كه دست نخورده! و همین جهت است كه در بعضی از عبارت‌ها كه باعث شبهه برای بسیاری شده است در كلام عرفاء و بزرگان، مشاهده می‌كنیم كه می‌گویند شیطان از بالاترین افراد موحّد است و درست هم هست⁴! در توحید شیطان شكی نیست! شیطان در توحیدش و در اعتراف به ربوبیتش و در اعتراف به توحیدش نیامده قائل به ثنویت بشود یا قائل به صنمیت و شرك بشود، بلكه همان قائل به توحید است و برای این عالم، دو اصل را قائل نیست، و نفی توحید و نفی ربوبیت هم نمی‌كند. خوب هم می‌دانست كه لا إله إلّا اللَه معنایش چیست، لا هو الّا هو معنایش چیست. اگر این‌ها را نمی‌دانست و به حقائق این‌ها پی نمی‌برد كه نمی‌آمد در آن بالاترین مواضع و بالاترین مراتب سراغ افراد برود و آن‌ها را از رسیدن به یك همچنین مرتبه‌ای باز بدارد. آنی كه نمی‌فهمد چگونه می‌تواند راه و رسم كلك و حیله و مانعیت و این‌ها را بتواند درك بكند؟ هان؟!