جلسه ۷۶۹

 ولی اذ در این‌جا به معنای چیست؟ به معنای گذشته است. این وقتی به معنای گذشته باشد، آن نسلی كه هنوز خلق نشده در زمانِ این مسئله، در زمان پیغمبر كه این آیات نازل شده، این قضیه چطوری با هم جوردرمی‌آید؟ كه و إذ أخذ ربّك ... كه هم إذ برای زمان گذشته است، هم أخذ برای زمان گذشته است، و این دلالت بر یك جنبه ارادی تكوینی ابداعی می‌كند، گرچه این خودِ آن ظهورش در خارج به نحو تدریج است، ولی نفس ابداع و اراده بر این جنبه جنبه گذشته و مضی دارد¹.

 دیگر چطور در این‌جا وقتی خدا این عمل را انجام داد، وقتی كه أَخَذَ ... مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلة أَنْفُسِهِمْ خدا این ها را شاهد گرفت، و قال أَلَسْتُ ..؟! افرادی كه الآن به دنیا نیامده‌اند قالوا دیگر در آن معنا ندارد! باید بگوید یقولون! یا هم قائلون! كه قائل دلالت بر یك جنبه ثبات، چه نسبت به گذشته، چه نسبت به آینده و چه نسبت به حال دارد. این تفسیری كه مرحوم علامه در این‌جا كرده‌اند به نظر می‌رسد كه از نظر بلاغی دارای اشكال است.

 این یك مسئله. مسئله دیگر هم این‌كه با سیاق آیه نمی‌خواند. یعنی وقتی كه شما این آیه را بخواهید نگاه بكنید، حالا اصلًا كاری به روایات نداریم كه با روایات اصلًا تنافی دارد؛ نه! با نفس آیه وقتی شما نگاه كنید و اذ اخذ ربّك‌، این با اولین وهله چه در ذهن می‌آید؟ چه تبادر می‌كند؟ وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّك مِنْ بَني آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ ... همه ببینید ماضی است! إذ أخذ ربك، أشهدهم، قالوا، قالُوا بَلي شَهِدْنا ... هان! ببینید! همه این افعالی كه در آیه مورد استناد قرار گرفته همه افعال جنبه ماضی دارند. خب نسلی كه هنوز به دنیا نیامده ماضی‌اش چیست؟! به دنیا نیامده نسل، وجود ندارد و نسل اصلًا نسل تدریجی الحصول است، بله گیرم بر این‌كه مسئله عبارت از یك ودیعه الهی و فطرت الهی باشد كه در همه نفوس است، بسیار خب. این یك مطلب دیگر است، یك وقت شما می‌خواهید آقا جان یك مطلب را بر این آیه تحمیل كنید!