جلسه ۷۶۷

 این مطلب مربوط به عالم ذر، امّا آن‌چه را كه نسبت به مطلب عالم اعیان و علم باری خدمت رفقا عرض شد، این خیلی این قضیه را روشن می‌كند. حالا در یك جمله مجملًا رفقا دیگر باید بدانند كه مسئله عالم ذر و مسئله تحقق اعیان خارجی فقط این دو مرتبه مترتّبه بر یكدیگر است، نه دو مرتبه منفصل از یكدیگر. الآن ممكن است كه دو مرتبه باشد، در مرتبه علیت، علّت تقدم رتبی دارد، امّا دیگر تقدم و انفصال زمانی كه دیگر ندارد، امّا تقدم رتبی دارد.¹

 من كه الآن دستم را حركت می‌دهم، این انگشتر در دست من هم حركت می‌كند. علّت حركت انگشتر، انگشت من است و این علّت برای اوست. یعنی اوّل باید حركت رتبتاً ـ نه زماناً ـ در انگشت انجام بشود بعد در انگشتر. زیرا اگر شما این انگشتر را دربیاورید دیگر علّتی برای حركت انگشتر نیست. ولی در مرتبه زمانی شما حتی یك صد هزارم ثانیه هم بین حركت أنامل و بین حركت انگشتر نمی‌توانید انفصال قائل بشوید، این عقلًا مُحال است، این مستحیل است، چرا؟ چون انگشتر با انگشت با هم توأم هستند و دیگر چطور ممكن است كه این حركت حركتِ منفصل ومجزایی باشد.

 ما ذهنمان نسبت به مسئله علیت یك مقداری باید تصحیح بشود، یعنی بیش از یك مقدار! یك دو سه مقداری ... ما در مرتبه علیت و معلولیت و قاعده علیت یك تفاوت فاحشی را مشاهده می‌كنیم و آن تفاوت را می‌خواهیم در زمان پیاده كنیم، در حالی كه این غلط است و مسئله زمان اصلًا به طور كلی در دائره علیت قرار ندارد. به محض تحقق علًت، معلول هم متحقق است و یك صد هزارم ثانیه هم بین آن‌ها فاصله نیست و گرچه او علّت برای این باشد. این خودش یك بحثی است كه اگر به مرتبه علیت انسان خوب توجه كند و برسد، خود به خود خیلی از اشكالات حتی بدون فكر هم برای او روشن می‌شود، واضح می‌شود، فقط چون كه ما از نقطه نظر غلبه اوهام و تخیلات و حسّ، حس ظاهر، از این نقطه نظر ما محكوم این غلبه و این تخیلات و توهمات هستیم، و با زمان و مكانیات بیشتر انس داریم تا با ماوراء زمان و مكان و ماوراء طبیعیه، از این نقطه نظر قاعده علیت را هم می‌خواهیم داخل در همین قواعد زمانیات و مكانیات كنیم و درحالی كه جایی برای او در این‌جا نیست.