جلسه ۷۶۷

شروع در بحث عالم ذرّ

أعوذ باللَه من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

 راجع به كیفیت خلقت انسان كه در مسئله عالم ذر مطرح هست، با نقض و ابرام هایی كه نسبت به این مطلب شده، مطالبی وجود دارد. و ان‌شاءالله راجع به آن مطلب اگر خدا توفیق بدهد به هفته دیگر موكول می‌كنیم كه در این هفته به مسئله بداء بپردازیم. چون مسئله ذر در آن مطالب مختلفی وجود دارد، آراء مختلفی در آن‌جا هست، چه بسا تناقضاتی در بین گفتار بزرگان نسبت به این قضیه وجود دارد و خلاصه قضیه عالم ذر یك بحث محل ابتلاء و پر پیچ و خمی است.

 با توجه به آن‌چه كه البته خدمت رفقا عرض شد، در مسئله علم عنائی حقّ و سبقیت علم بر معلوم بالعرض، كه آن نحوه با آن‌چه را كه در عالم اعیان مشاهده می‌شود اختلاف دارد و تحقق علم در ذات پروردگار كه علم، علم ذاتی است، آن تحقق با تحقق در عالم اعیان نسبت به عالِم بالفعل كه همین عالِم خارجی است مسئله فرق می‌كند. آن قضیه خیلی مطلب را روشن می‌كند، یعنی مطالبی كه در این مسئله گفته شد، شاید دیگر چندان نیاز و لزومی برای طرح مسئله ذر و عالم ذر نباشد، فقط صرف یك تذكاری به آن‌چه را كه از بزرگان نقل شده، از ائمه و معصومین نسبت به این مسئله گفته شده، و آیه قرآن هم بر این مسئله دلالت دارد دیگر: وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلي أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلي شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هذا غافِلِينَ¹

 این آیه دلالت بر تحقق یك عالم قبل از تحقق عالم اعیان دارد. بخاطر این همین مسئله است كه لذا با «اذ» خداوند در این‌جا تعبیر می‌آورد: وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ ...

 گرچه بعضی‌ها مانند مرحوم علامه طباطبائی این مسئله را مربوط به عالم ذر به این كیفیت قرار نداده‌اند بلكه مربوط به همین خلقت اشیاء می‌دانند كه این جزئی از ماده، از ظهر یك فرد آن اخذ می‌شود و پس از تكمیل مراحل تكامل انواع، به صورت انسان منفصل و مستقل دیگری درمی‌آید و در طول زندگی شواهد و قرائنی كه دلالت بر ربوبیت دارد هم برای او پیدا می‌شود و هركسی برای خودش ربوبیت حق را اعتراف می‌كند و اقرار می‌كند، این مطلب را به همین سیر عالم كون و سیر ظاهری اشیاء تصور كرده‌اند كه البته جای ایراد هست² و ان‌شاءالله بعداً این مطلب ذكر می‌شود، و عرض می‌كنیم كه این مربوط به قبل از خلقت اعیان خارجی است و آیه سیاقش ابای از این مسئله می‌كند.