حقیقت زمان و ماهیت گذشت در هستی

ارائۀ تعریف غیر جامع از زمان توسط عوام

پس زمان به آن کیفیتى که تابه‌حال در بین عوام و در بین اشخاصى که اطلاع بر مبانى ندارند مطرح بوده که عبارت از گذشت ساعات و ایام و لیالى بر اجزاء مادّى است، این مسئله نمى‌تواند یک تعریف جامع و شامل و مانعى باشد زیرا ما احساس مى‌کنیم که فقط زمان اختصاص به یک هم‌چنین مسئله‌اى ندارد. در مادیات مسئله درست است و به این شکل هست که یک زمان گذشته‌اى بر آن فرض است و بعد زمان حال و آینده. الآن که ما در این اتاق هستیم و داریم در اینجا بحث مى‌کنیم خب رفقا و دوستان قطعاً قبل از من به این اتاق تشریف آورده‌اند و این قبلیت یک واقعیتى است که این واقعیت را احساس مى‌کنیم و کسى نمى‌تواند انکار کند درحالی‌که خودِ نفس اشخاص و نفس ذوات واقعیت خاص به خودشان را دارند. صحبت در خصوص آن اجسام و ابدانى که در این اتاق قبل از ما حضور پیدا کرده‌اند نیست بلکه صحبت در سبق آنهاست؛ یعنى صحبت در این است که این اجسام و ابدان در حالت و فضایى بوده‌اند که بنده در آن فضاء نبوده‌ام. پس صحبت در این نیست که این جسم یا این بدن و یا این ماده بوده است یا نبوده است. در بود یا نبود ماده بحث نداریم و این مشخص است و مفروغٌ عنه است که اجسامْ همه هستند، موادْ همه هستند، ابدان همه هستند. صحبت در بود و نبود است، یکى مى‌گوید: آقا من زودتر آمدم، آن یکى مى‌گوید: نه آقا من زودتر آمدم. آن یکى مى‌گوید نه، تو آن‌قدر دیرتر آمدى. در خود آن ذات و بدن و جسم صحبت نیست، آن سر جایش محفوظ هست صحبت در دیر و زود آمدن است، قبل و بعد آمدن است؛ این قبل و بعد چیست؟ در خود ماده دعوایى نیست، اختلافى نیست. در خود جسم اختلاف نیست، پس این اختلاف در چیست که یکى مى‌گوید: آقا من قبل از تو آمدم، آن یکى مى‌گوید: نه من قبل از شما آمدم. آن یکى مى‌گوید: شما آن‌قدر دیرتر آمدى، او مى‌گوید: نه من آن‌قدر دیرتر آمدم، من خیلى دیر نیامدم فرض کن دو دقیقه دیرتر آمدم.