جلسه ۷۶۳

آیا زمان هم یك امر اعتباری است و تخیلی؟

أعوذ باللَه من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

 یك بحث راجع به كیفیت تحقّق مكان قبلًا عرض شد و روشن شد كه مسئله مكان یك مسئله اعتباری است. و تحقق خارجی ندارد و بر حسب اعتبار است كه ما به یك فضای اعتباری و توهمّی اطلاق مكان می‌كنیم و در جای دیگر نفی مكان.

 این مسئله قبلًا صحبت شد و عرض شد؛ البتّه خب بحث بیشترش در جای خودش در مباحث اسفار خواهد آمد، منتها برای نیاز بحث قضاء و قدر، آن مقداری كه لازم بود خدمت دوستان عرض كردیم.

 امروز صحبت در زمان است، كه زمان چطور؟ آیا زمان هم یك امر اعتباری است و تخیلی؟ یا این‌كه زمان یك امر واقعی است؟ و مثل خود اعیان خارجی كه تحقق خارجی دارند، تحقق جوهری دارند، یا تحقق عرضی دارند؛ منتها عرض متأصّل، مثل كیف، یا مثل كمّ كه این‌ها یك تعین دارند و تشخص دارند. رنگ الوان این‌ها اعراض بر موضوعات هستند، یا اذواق و اسماع و مبصَرات، مسمعات، این‌ها اعراض هستند و همین‌طور حركات و امثال ذلك؛ كه البتّه در حركت یك اختلافی است كه بعضی‌ها حركت را از سنخ وجود می‌دانند و وجود كه خودش فی حدّ نفسه نمی‌تواند موضوع باشد، بلكه وجود خودش ایجاب موضوعیت می‌كند یا ایجاب عرضیت می‌كند، و خودش فی حدّ نفسه نه موضوع است و نه عرض و نه جوهر.

 در زمان، آن‌چه كه محقَّق هست این است كه به عنوان یك مسئله، به عنوان یك موضوع نمی‌شود رویش حساب بشود، خب این بحث اوّل كه موضوع نیست، بلكه عارض بر موضوع می‌شود. و لازمه زمان ... و زمان حقیقتش یك حقیقت تدریجی و تدرّجی است، یعنی نفس ذاتی خود زمان عبارت است از یك عرضی كه در ذاتش تدرّج و تغیر باید حاصل باشد. اگر شما یك مسئله‌ای را ثابت دانستید، در آن ثبوت دیگر زمان معنا ندارد. باید در زمان یك جنبه‌ای باشد، كه در آن جنبه حالت سابق لحاظ بشود و حالت فعل كه «آن» است و حالت استقبال، یعنی انتظار، جنبه انتظار و جنبه توقّع در زمان باید لحاظ بشود تا آن‌كه ذاتی زمان در این‌جا صدق كند.