جلسه ۷۶۱

 كره ماه دارای یك خصوصیات دیگری است و همین‌طوری هلمّ جراً. آن‌چه را كه شما الآن دارید تصور می‌كنید مكان نیست، مواد را شما دارید تصور می‌كنید. مكان چیست؟ مكان را شما از كجا آوردید؟ «أین» را شما از كجا آوردید؟ شما می‌گویید كه فاصله بین كره زمین و كره ماه چند ثانیه نوری طول می‌كشد، این فاصله، اسمش را مكان می‌گذاریم. این فاصله قبل از این‌كه كره زمینی خلق بشود كجا بود؟ كره زمین خلق شده دیگر، از اوّل كه نبوده است. كره ماه كه از اوّل نبوده، خلق شده است. قبل از خلقت زمین و قبل از خلقت قمر. حالا این دو تا را حساب می‌كنیم، بقیه هم همین‌طور؛ قبل از این خلقت، این فاصله بین زمین و بین قمر كجا بود؟ هیچ! فاصله‌ای نبود! اصلًا چیزی نبود به نام فاصله، چیزی ما نداشتیم به نام مكان، چیزی نداشتیم كه بخواهیم رویش دست بگذاریم: این مكان است!

 وقتی شما می‌گویید مكان، كه یك مرتبه یك كره زمینی خلق بشود. وقتی یك كره زمین خلق شد، با آن، اعراضی به وجود می‌آید، از جمله آن اعراض، عرضِ چیست؟ عرضِ مكان است، عرضِ «أین» است. ولی خود مكان فی حدّ نفسه نیست. همین قضیه نسبت به زمان است. زمان و مكان بر خلاف آن‌چه كه بسیاری نوشته‌اند این دو امر اعتباری است. اعتبارش هم به اتّكاء به مادّه است. یعنی تا مادّه خارجی نباشد، نه زمانی متحقق است، و نه مكانی. شما بدون یك مادّه خارجی می‌توانید زمان و مكان را تصور كنید؟ این‌ها كه می‌گویند زمان یك امر نسبی است و این حرف‌ها، همه كشك است!¹

 این مادّه بدون این‌كه باشد، قبل از این‌كه مادّه باشد، شما چطور می‌توانید یك زمان را تصور كنید و وجود زمان را در ذهن خود بیاورید؟ چیزی در قبال مكان، چیزی در قبال وزن، چیزی در قبال كیف، چیزی در قبال كمّ؛ یعنی این اعراضی كه الآن هستند، خب یكی‌شان فرض كنید كه متی است دیگر، آن زمان و ... یك امر مستقل به نام زمان، جدای از مادّه و بدون لحاظ مادّه، یعنی بدون لحاظ كره الأرض و بدون لحاظ كره القمر و بدون لحاظ كره الشمس و بدون لحاظ انسان و بدون لحاظ اشیاء دیگر بدون این‌ها یك امر مستقلی است كه دارای هویت خارجی است. ما الآن دارای هویت خارجی هستیم، یك خصوصیتی داریم، یك أینی داریم، یك تعینی داریم. زمین، درخت، الآن این درختی كه من دارم مشاهده می‌كنم این دارای هویت خارجی است؛ با آن تیر چراغ برقی كه در كنارش هست تفاوت می‌كند. آن حیات دارد، این حیات ندارد، آن مرده است، این زنده است، خصوصیاتی دارد، آن دارای حركت است این دارای سكون است. یك امر مستقل خارجی به نام زمان جدای مادّه؛ شما چطور تصور می‌كنید؟ به من نشان بدهید! می‌شود همچنین چیزی اصلًا تصور كنید؟ نه!