تبیین حقیقت علم الهی به حقایق هستی

این مطلب را قبلاً عرض کردیم که مطلب صحیحى است و تفاوتى از این نقطه‌نظر ندارد و به همین جهت عرض شد، مطالبى را که بزرگان در باب لفّ و نشر در مسئلۀ قضاء و قدر که نسبت به لوح محفوظ یا لوح محو و اثبات مى‌فرمایند، آن مطالب خالى از نقد نیست یااینکه باید به‌نحوى توجیه بشود. اینکه در یک مرتبه مسئله، مسئلۀ اجمال است و در مرتبۀ دیگر مسئله به‌صورت تفصیل درمى‌آید، این مطلب را ما نفهمیدیم که چطور روى این قضیه مى‌شود حساب کرد که یک شیء واحد در عین هویت اجمالى او، در همان حین، داراى هویت تفصیلى باشد؟! مثالى که براى این قضیه مى‌زنند مى‌گویند: مثل یک دانه تخم مى‌ماند که وقتى آن را در دل زمین مى‌کاریم، این دانۀ تخم اول در مقام اجمال یک درخت است و بعد در زمینه و بستر مناسب که قرار مى‌گیرد کم‌کم تبدّل احوال و تبدّل اطوار بر او موجب مى‌شود که تبدیل به یک درخت تنومند بشود.

اشکالى که بر این مسئله وارد مى‌شود این است که هویت یک تخم همان حالت فعلیت اوست و آنچه که بعداً بر این مترتب مى‌شود، در مقام استعداد است و معدوم است؛ یعنى هیچ تضمینى بر تحقق خارجى یک شیء و تعیّن خارجى بر این تخم نیست. در عالم تصور و تخیل و سردِ عادت که همیشه عادت بر این بوده که وقتى دانۀ تخم را مى‌کارند این کم‌کم سبز مى‌شود، بزرگ‌ مى‌شود البته اگر آب و کود و مواد لازم را داشته باشد تبدیل به درخت مى‌شود. این مسئله فقط براساس تخمین و براساس حدس مطرح است اما آیا شما مى‌توانید به‌ضرس قاطع و به یک حکم بتّى و به‌عنوان یک قضیۀ بتّیه بگویید که این دانه قطعاً تبدیل به درخت سیب مى‌شود؟! نه‌خیر! چون هزار مانع ممکن است براى این مسئله پیش بیاید. همین هویتى که الآن هست همین هویت، همین است؛ همین دانه‌اى است که دارید مشاهده مى‌کنید و فعلیتش همین است که الآن در آن هست، خواصى که در آن هست، خصوصیاتى که در آن هست، آن جنبۀ استعداد براى درخت شدن، آن جنبه هم بالفعل در او هست یعنى حتى همان جنبه جنبۀ بالقوه نیست بلکه بالفعل استعدادِ براى تبدیل به درخت شدن را دارد.