جلسه ۷۴۴

 حالا در علیت باری نسبت به خلق معلول، و خلق ممكنات، آیا ما می‌توانیم با تمسك به عدم انفكاك معلول از علّت، حكم به ازلیت تمام مخلوقات، در ازلیت وجود حق تعالی بكنیم؟ نه! چرا؟ چون وجود حق تعالی صرفا آن وجود علّت برای خلق ممكنات نیست، بلكه اراده مترتّبه بر وجود است كه إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ¹ ممكن است كه باری نسبت به خلق یك مسئله، اراده‌اش تعلق بر این مسئله نگرفته باشد. لذا در ... كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ² هم به همین كیفیت مطلب را می‌خواهند توجیه كنند! بله، اگر اراده باری بر خلقت این مسئله تعلق بگیرد، این انفكاك معلول از علّت طبیعتاً محال و ممتنع می‌شود. امّا اراده باری تعلق بگیرد بر خلق این در یك وعاء خاص و در یك برهه خاص، خب این دلیل نمی‌شود بر این‌كه الآن و در این برهه متقدّم، این امر، تحقق خارجی پیدا كرده باشد. روی این جهت، این استدلالی كه بر این مسئله شده، ـ و توسط معتزله هم تقریباً این مسئله مورد این دقت و كنكاش قرار گرفته³ ـ این مسئله از این نقطه نظر می‌توانیم بگوییم كه محل تأمل و اشكال است.

 امّا از آن دید، راه و طریقی كه برای ازلیت علم باری و عدم انفكاك علم از ذات، ما عرض كردیم، از آن نقطه نظر، خب بله. ما می‌توانیم نسبت به این مسئله این استدلال را داشته باشیم⁴. بنا براین، در مسئله قضاء و قدر، بنا بر فرمایش مرحوم سید، همان عرضی كه ما كردیم، ایشان همان را می‌فرمایند. ایشان هم می‌فرمایند كه در مسئله قضاء ما تحقق صور علمیه داریم. امّا این صور علمیه جنبه علّی نسبت به حقائق عینیه دارند. كه البته حقائق عینیه، حقائق متأخره در مراتب مختلف هستند! وقتی كه این تقدم هست، دلیل نیست بر این‌كه خود صور علمیه در علم ذات، و در علم عنائی تحقق خارجی داشته باشند. امّا وجود خارجی آن‌ها را كه هنوز برای ما ملموس نیست، فاقد آن باشند. نه، همان حقائق عینیه، همراه با آن حقائق علمیه، وجود دارد. آن حقائق علمیه در مرتبه خودش! حقائق عینیه هم در مرتبه خودش. الآن وجود مثالی را كه شما در خواب می‌بینید در عالم مثال وجود دارد. منافاتی هم با وجود عینی و مُلكی خارجی و مادّی ندارد. ممكن است یك شخص وجود خارجی داشته باشد، در عین حال شما او را در خواب می‌بینید. خواب می‌بینید كه رفیقتان از فلان‌جا، در فلان روز می‌آید منزلتان. الآن رفیقتان در فلان شهر است. بعد از سه روز دیگر در می‌زنند، می‌بینید كه: إ! من سه روز خواب دیدم كه تو آمدی!