جلسه ۷۴۰

 اینطور نیست كه خدا الآن بنشیند یك عده را خلق كند، بعد تا فردا صبر كند، فردا یك عده دیگر را. این صبری كه می‌خواهد تا فردا بكند، این صبر به چه رجحانی و چه تأملی تحقق پیدا می‌كند؟ این چه ترجیحی در اینجا دارد؟ صبری كه انسان می‌كند به خاطر چیست؟ این به خاطر رعایت مصالحی است كه نمی‌تواند الآن این فعل را در امروز انجام بدهد و باید صبر كند فردا انجام بدهد، هفته دیگر انجام بدهد، بگذارد ماه بعد انجام بدهد، مثلا الآن زمینه‌اش نیست، خب این‌ها مصالحی است كه فاعل در انجام آن در نظر می‌گیرد. یا این‌كه موانع خارجی است، این می‌خواهد انجام بدهد، مانع هست و نمی‌گذارد. فردا مانع بر طرف می‌شود، دست به این اقدام و به این عمل می‌زند. در ذات باری چه مانعی وجود دارد برای انجاز اراده و برای تنفیذ اراده؟ چه مانعی وجود دارد؟ چه ترجیحی برای تأخیر اراده بعد از اراده وجود دارد؟ هیچی! هیچ ترجیحی وجود ندارد.

 پس علاوه بر این مطالبی كه بر آن مترتّب هست، تمام ما سوی الله، كه بر او اسم خلق گذاشته می‌شود، چه مجرّده و چه غیر مجرده خودش به اراده واحده، به كلمه كن تكوینی، نفس آن اراده بر تحقق، مساوقٌ لوجوده الخارجی، به همان اراده، عینیت می‌بخشد و به نفس آن اراده، هم صورت و هم ذی‌الصوره خلق می‌شود.

 آنوقت شما می‌بینید مسئله ارتباط بین حادث و قدیم، كه از مشكل‌ترین مسائل فلسفی است¹، و من خودم به شخصه، ندیده‌ام، ـ حالا شاید من متوجه نشده‌ام، و یا تحقیق و تفحصم كافی نبوده، ـ كه این مسئله ربط بین حادث و قدیم را، به آن نحوی كه بزرگان ترسیم كرده‌اند، بخواهد در كتب بیان بشود [حل می‌شود.] لذا این قضیه یك قضیه خیلی مشكلی است اما با این بیانی كه ما در مسئله علم عنائی، و در اتحاد بین صورت مثالی و عینیت خارجی، و ازلیت و ابدیت اراده، عرض كردیم، گمان می‌كنم این مسئله هم خود به خود روشن بشود و یك مطلب سهل و آسانی دیگر به نظر بیاید.²