تبیین حقیقت قضاء و قدر الهی

حقیقت علم باری

در اینجا حلّ این آیات و نظایر این آیات به همین قضیه است که علم بارى به معناى صورت ذهنیۀ نفسیه در ما نیست! آن به معناى همان وجود خارجى است که آن وجود خارجى در ذات بارى به‌عنوان اطوار وجود بالصرافه و آثار وجود بالصرافه در علم بارى به علم عنائى تعبیر مى‌شود که آن ثابت است؛ یعنى وقتى که ﴿إِنَّمَآ أَمۡرُهُۥٓ إِذَآ أَرَادَ شَيۡ‍ًٔا أَن يَقُولَ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ﴾¹ معنایش این نیست که ﴿إِنَّمَآ أَمۡرُهُۥٓ﴾ هنوز امر خدا به خیلى از چیزها تعلق نگرفته است و هروقت امر خدا تعلق بگیرد، آن حقیقت «کنِ» تکوینیه، کلمۀ تکوینیه موجب یَکون خارجیه است و موجب همان تعیّن خارجیه است.

معنای امر در آیۀ ﴿إِنَّمَا أَمرُهُۥٓ إِذَا أَرَادَ شَي‍ئاً أَن يَقُولَ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ﴾

نه! امر خدا این است، حالا این امر خدا تحقق پیدا کرده یا نه؟ آیه این را نمى‌گوید و نسبت به این مسئله ساکت است. امر خدا این است؛ امر یعنى مقام امر و مقام انشاء و جعل. جعل خدا این است، انشاء و القاء خدا این است، إعمال خدا این است و فاعلیت خدا این است. این جعل و انشاء و إعمال به این کیفیت است که نفس «کُن» مسبوق به یک صورت قبلى نیست. همان نفس «کُن» هم وجود خارجى است و هم آن ماهیتى که بر او مترتب است همه باهم است. به‌خلاف ما که اگر بخواهیم چیزى در خارج درست کنیم باید مسبوق به علم باشد و طبق نقشۀ ذهنى خارج را درست بکنیم. بالأخره یک فرق کمى باید بین ما و خدا باشد! ما که همه چیز را براى خودمان برداشتیم و خدا شدیم! اقلاً یک‌خرده‌اش را براى او نگه داریم! این نفس وجود عینى عبارت از همان ظهور است. ﴿لَمَّا يَعۡلَمِ ٱللَهُ ٱلَّذِينَ جَٰهَدُواْ مِنكُمۡ﴾؛ معنایش این است که تا براى شما ظاهر بشود. این ظهور خارجى در بستر زمان براى شما پیدا بکند ولى براى خدا ﴿لَمَّا يَعۡلَمِ ٱللَهُ﴾ به عبارت دیگر اصلاً معنا ندارد!