تبیین کیفیت قضا و قدر الهی

یعنى آن قضاء کلی که باید یک انسان از این زن متولد بشود ـ یک پسر یا یک دختر ـ به اَشکال مختلفه درمى‌آید و بالا و پایین مى‌رود، علل و عوامل مختلف مى‌آیند در این جنین تأثیر خودشان را مى‌گذارند، در نتیجه به آن حدّ نهایى که حدّ کمال وجودى در رحم است مى‌رسد، آن‌وقت تشخّص پیدا مى‌کند و حالا موقع ورودش در این دنیا و حرکت در این دنیاست.

توجیه کلام مرحوم سید نسبت به قضاء کلی

اگر بخواهیم کلام مرحوم سید را توجیه کنیم به این کیفیت مى‌توانیم توجیه کنیم که مسئلۀ قضاء عبارت از یک حقیقت کلیه است که واقعیتش براى ما ناشناخته است ولى وقتى که با علل و عوامل مختلف دست‌به‌دست هم مى‌دهند، به آن صورت خارجى که قضاء مقدّر است متصور مى‌شوند و به آن کیفیت که شد دیگر حتمى است یعنى دیگر در آن هیچ شک و شبهه‌اى نیست.

مسئلۀ مُثل افلاطونى هم مثل همین است؛ یعنى مُثل افلاطونی یک حقیقت کلیه است که آن حقیقت کلیه، قابل انطباق بر همۀ افراد و اشخاص است ولى در تعیّن خارجى، هر تعیّنى به ملاحظۀ سلسلۀ علل که در این سلسلۀ طولیه قرار دارد آن تشخّص خارجى را به یک کیفیت خاصى ظاهر مى‌کند و آن جزئیت خارجى را به یک کیفیت خاصى نشان مى‌دهد درحالی‌که رشتۀ همۀ اینها به همان حقیقت کلیۀ قابل انطباق بر همه است. این ماحصل کلام مرحوم سید بود که در اینجا به یک نحوى توجیه به مثل افلاطونى شد و مرحوم آخوند هم تا حدودى این مطلب را مى‌پذیرد.

مقام قضاء کلی همان مقام اجمال و تفصیل

اگر رفقا در یادشان باشد عرض ما در مسئلۀ قضاء کلى و قضاء مقدّر، فقط مقامِ جزئیت و کلیت نیست بلکه مقام اجمال و تفصیل است؛ مقام اجمال و تفصیل، مقام علم عنائى و تصور صورت خارجى است. در مسئلۀ علم عنائى ـ اگر درنظرتان باشد ـ ما چه عرض کردیم؟ گفتیم که علم عنائى عبارت از حضورِ حقیقت اشیاء به عینه در علم بارى‌ است ازلاً.