ضرورت رعایت ادب و انصاف در نقد بزرگان

محفوظ بودن حقیقت انسانی با وجود دین‌های متفاوت

خب این مسلمان‌ها از اول هم که مسلمان نبودند، بعد مسلمان مى‌شوند حالا غیر از آنهایى که مسئلۀ اسلامِ فطرى دارند، اینها همه مشرک و کافر بودند بعد حق را مى‌پذیرند و اسلام مى‌آورند. آن حقیقت انسانى به‌جاى خودش محفوظ است.

این‌هم یک نکته است و نکتۀ خیلى عجیبى است که هیچ‌وقت در نگرش به افراد نباید به دین آنها نگاه کنیم. فرمود: «هر که از این سراى درآید نان و آبش دهید و از کیش و مذهب او نپرسید»¹ ابتدائاً آن حقیقت واقعیۀ او که انسانیت اوست را باید مدّنظر داشت، انبیاء و رسل همیشه به آن حقیقت نگاه مى‌کردند و به‌دنبال دعوت براى هدایت مى‌رفتند. به ظاهر نگاه نمى‌کردند [در غیر این‌صورت] اگر ظاهر، کافر بود از اول در خانۀ خودشان مى‌نشستند و از خانه بیرون نمى‌آمدند.

جایى که بیایند امثال بوعلى و خواجه را تکفیر کنند، دیگر آدم باید خاک بر سر بکند که کار به کجا مى‌رسد که اینها باید تکفیر بشوند!! مسئله خیلى جالب است!

تحقیقی راجع به قضیۀ شراب خوردن بوعلی سینا

یک وقتى شنیدم یک نفر که فرد مهمى هم بود و اتفاقاً آدم خوبى بود، از همین علماء سابق که آدم خوب و خوش‌نفس بود و بسیار مرد محترم و قابل تقدیرى بود، گفته بود که بوعلى شراب مى‌خورده است!! این قضیه براى من خیلى قضیۀ مستبعدی بود، آخر به بوعلى نمى‌آید این کار را بکند! این شخص با این خصوصیات و با این اعتقادات نمى‌آید این کار را بکند! یک روز با مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ در طهران در زمان سابق قبل از انقلاب، پنج یا شش ماه به انقلاب مانده بود که به یک مجلس روضه‌ای در خیابان شاهپور رفته بودیم. یک شخصى از منبرى‌هاى تهران روى منبرش گفته بود که بله، بوعلى شراب هم مى‌خورده است. وقتى که بیرون آمدیم اتفاقاً در کوچه با همان شخص منبری برخورد کردیم. مرحوم آقا به ایشان گفتند که آقا شما این حرف را از کجا مى‌زنید که بوعلی شراب می‌خورد؟ گفت که مرحوم آقاى بروجردى گفته بودند. مرحوم آقا فرمودند که نه‌خیر این صحت ندارد. بعد براى خودم خیلى [عجیب] بود. البته از شخص دیگری هم شنیده بودم، خدا مرحوم آقاى شیخ حسن نورى همدانى را رحمت کند که ایشان هم مى‌گفت که آقاى بروجردى مى‌گفتند که بوعلى شراب مى‌خورد.