ضرورت رعایت ادب و انصاف در نقد بزرگان

همان‌طور که عرض کردم دیگر پنبۀ این حرف‌ها زده شده است و اینها باید براى صلاح خود فکر دیگرى کنند و این ره که تاکنون رفته‌اند، ره به‌ ترکستان است!¹

فدا شدن امام صادق علیه‌السّلام برای آزادی اندیشه

امام صادق علیه‌السّلام براى آزادى اندیشه، آزادى فکر، براى حریت در فکر و علم آمد خود را فدا کرد والاّ مى‌توانست بلند شود برود و این دم و دستگاه را جمع کند و فقط کمی از احکام و قضایاى حورالعین و غلمان و اینکه در بهشت مسائل نکاح و جماع چطورى است، بگوید و بندگان خدا را کمی شاد و خندان بکند و امامت و زعامت خودش را هم به این کیفیت اداء کند و خیلى هم مردم راضى‌تر بودند ولى آن‌وقت درقبال شبهۀ این افراد مشکک چه کسى مى‌آمد جواب بدهد؟! چه کسی در مقابل این ملحدین مى‌آمد جواب بدهد؟! با طرح دماء ثلاثه پاسخ شبهه را که نمى‌شود داد! چه کسى باید بیاید این مسائل را جواب بدهد؟! خب واقعاً این قضیه قضیه‌اى است که جاى آن خالى است و آن‌وقت برمى‌دارند این حرف‌ها را در اینترنت مى‌زنند! البته این قضایا برای سابق بوده و من شنیده بودم. اینها را در اینترنت و در همۀ جاها مى‌گذارند و همۀ دنیا نگاه مى‌کنند. آدم غیر از شرمندگى و خجالت و شرمسارى چه‌کار کند؟! [می‌گویند که] نگاه کنید مراجع چه دارند مى‌گویند؟! قِى کرده و...!

تعریف از رعایت ادب مرحوم شیخ حسین حلّى نسبت به بزرگان

خدا مرحوم آقا شیخ حسین حلّى را رحمت کند آدمى بود که فلسفه نخوانده بود. مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ مى‌فرمودند که ایشان فلسفه نخوانده بود ولى کتب فلسفى را مطالعه مى‌کرد یعنى استاد نداشت ولى مطالعه مى‌کرد، شبهات را مى‌دید، کتبى که در ردّ آنها بود مثل شبهۀ داروین و امثال‌ذلک بود را مى‌دید و نوشته‌ها زیاد داشت و خیلى اهل مطالعه بود. خب انصاف را باید از اینها یاد بگیریم. مرحوم آقا مى‌فرمودند که ایشان مى‌گفتند: گرچه ما در این مسائل وارد نیستیم ولى حقّ جسارت و بى‌ادبى نسبت به این بزرگان را نداریم و نمى‌توانیم به این بزرگان بى‌احترامى کنیم. مرحوم آقا شیخ حسین حلى مى‌گفت ها! می‌گفت که ما حق نداریم به این افراد جسارت کنیم و ایشان از چیزهایى که در همان نجف [نسبت به این بزرگان] مطرح مى‌شد، فوق‌العاده متأثر مى‌شد و مى‌گفت که چرا باید به بزرگان بى‌احترامى‌ کنند؟! آدم یک چیزى را نمى‌فهمد خب نمى‌فهمد یا خلافش را مى‌فهمد یا اشکال دارد، خب باشد اشکالش را مطرح می‌کند. کدام فیلسوفى تابه‌حال از طرح اشکال و نقد خودش متأثر و ناراحت شده و سر باز زده است؟! اینکه هست ما در جاهاى دیگر دیدیم، اینجا که این حرف‌ها نیست! اصلاً این مکتب این مسئله را اقتضا مى‌کند.