تبیین حقیقت مثل افلاطونی و صور علمیه

فَتعیّنَ الثانی و هو کونهُ موجوداً فی العَقلِ مُتشخِّصاً بِتشخُّصٍ عقلی بِحیثُ یُمکنَ أن یَلتفتَ إلیه بِدونِ الالتفات إلى تَشخصهِ و هذا المَعنى جوهر لحِملهِ عَلى الجواهرِ حملاً اتحادیا فَیثبتُ بِذلکَ وجودُ جواهرٍ عَقلیة فی العُقول یَکونُ تِلکَ الجواهر ماهیاتِ الموجوداتِ الخارجیة و هذا هوَ بِعینه مَذهب أفلاطون فإن قیل المشهور أن أفلاطون أثبت الجواهر العقلیة فی الأعیان بحیث هی ماهیات کلیات للأفراد الخارجیة.¹

فَتعینَ الثانى که ظرف وعاء و وجودش ذهن است. از اینجا مى‌فهمیم که افلاطون این را نمى‌گوید چون وجود عقلى که وجود خارجى پیدا نمى‌کند بلکه افلاطون مى‌گوید که این صور در خارج وجود دارند همان‌طوری‌که شما دارید اشیاء خارجى را مى‌بینید این صور را هم بدون التفات به تشخص آن می‌توانید ببینید و این معنا جوهر است چون بر آن جواهر جزئیه به‌نحو حمل اتحادى حمل مى‌شود؛ مى‌توانیم بگوییم که همان انسان نفس زید است. به‌واسطۀ جواهر عقلیه در عقول ثابت مى‌شود که ما تنها جواهر عقلیۀ خارجیه نداریم بلکه عقلیه هم داریم. این جواهر ماهیات موجودات خارجى بر وجه اجمال هستند [و این همان] مذهب افلاطون است. البته طبعاً این معنا با آنچه را که افلاطون درصدد اثبات اوست منافات دارد چون افلاطون نمى‌گوید که وجود صور کلیه وجود عقلى است بلکه افلاطون مى‌گوید که وجود این صور وجود خارجى است منتها وجود خارجى سعه‌اى و کلى است نه وجود خارجى جزئى و محدود، و این تأویل و توضیحى را که [می‌گویند] ـ البته در جلسۀ بعد باز هم عرض مى‌کنم و اشکال دیگرى که بر این قضیه وارد است را عرض مى‌کنم ـ افلاطون مى‌آید وجود سِعى را ثابت مى‌کند منتها وجود سعى که قابل انطباق بر اشیاء است و وجود ماهیت مبهمه در عقل اصلاً قابل انطباق بر خارج نیست بلکه فقط ظرف آن ظرف ذهن است. چطور ممکن است شما درختى را در ذهن تصور کنید که آن درخت با همان ابهامش و با همان غیر مشخصاتش در خارج تحقق پیدا کند؟ هر درختى که در خارج تحقق پیدا مى‌کند باید یک مشخصات خاصّ خودش را داشته باشد. هرکدام برای خودش است. بنابراین تا وقتى که در ذهن هست قابل انطباق در خارج نیست و وقتى که در خارج تحقق پیدا کرد او نخواهد بود چون او مبهم است و این مشخص است.