برهان فلسفی بر عینیت علت و معلول

حالا اگر براى شما حالى باشد، چشم شما باز شده باشد، جِهازى داشته باشید که بتوانید او را ببیند؛ جهازى که بتواند از این جِدران عبور کند، از این حیطان عبور کند و با اشعه خاصى بتواند حرکت کند دیگر نیازى به این راه رفتن نیست! در اینجا دوربینى هست‌ که از اینجا نگاه مى‌کنید و مى‌بینید آن شخص دارد در خیابان راه مى‌رود، دستتان نمى‌رسد ولى چشمتان که دارد مى‌بیند! این چشم شما صورت او را مى‌بیند یا عین خارجى او را مى‌بیند؟! وقتى که یک شخص را زیر دستگاه ام آر آى مى‌برند یا وقتى که زیر یک دستگاه مى‌برند که از او عکس‌بردارى کنند، وقتى که نگاه مى‌کنند از امعاء و روده و اینها دارند عکس‌برداری مى‌کنند اینکه الآن دارد عکس‌برداری مى‌کند عکس او را دارد مى‌بیند یا نه واقعاً دارد خود او را مى‌بیند؟! خود حرکت دارو در معده و عبور آن از اثنى‌عشر و وارد شدنش را دارد با چشم خودش مى‌بیند. شما نمى‌بینید چون شما خوابیده‌اید و با این دستگاه ارتباط ندارید. او دارد مى‌بیند و عکس نمى‌بیند بلکه واقعیت را مى‌بیند؛ واقعیتى که با این دو چشم باشد قابل رؤیت نیست! جهاز مى‌خواهد که با آن جهاز شما به او دسترسى پیدا کنید نه‌اینکه این جهاز باعث شده است که او خلق شود، او قبلاً خلق شده و سر جایش هست و این فعل و انفعالات دارد انجام مى‌شود.

معنای فیض بی انقطاع خدا

بنابراین تمام آنچه را که شما در عالم خارج و در عالم اعیان، متدرّج الحصول مى‌بینید حقایق و پدیده‌هایى که در روز یکشنبه دارید مى‌بینید یا آنچه را که روز دوشنبه خواهد آمد، آنچه را که روز سه شنبه و چهارشنبه خواهد آمد و باید باشید تا ببنید، تمام اینها همین الآن در همین ساعت موجود است و بین آنها فاصله‌اى نیست و این است که گفته مى‌شود: فیض خدا انقطاع ندارد؛ یعنى انقطاع در آن اصلاً مستحیل است! فاصلۀ بین اراده و آن مراد در آنجا مستحیل است! تجدد اراده در ذات پروردگار ممتنع است! جنبۀ ابهام و جنبۀ تفصیل در اینجا اصلاً دیگر معنا ندارد بلکه یک فیض است و ازلاً و ابداً برقرار است و آن یک فیض موجود است و حضور فعلى دارد نه‌اینکه او یک اراده کرده و تمام شد بلکه یک ارادۀ مستمر ازلى است که جنبۀ ابدى دارد چون ازل اگر ابد نداشته باشد دیگر ازل نیست، باید ازل جنبۀ ابدى هم داشته باشد تا در او ازلیّت صدق کند یااینکه در ابد ازل باید باشد تا حیثیت ابدیّت در آنجا صدق کند. حالا شما مى‌توانید بگویید که آن اراده چه وقتی براى خدا پیدا شد؟ چه وقتی دیگر غلط است و ما چه وقتی نداریم! چه وقتی یعنى زمان! در ذات حضرت حق زمان معنا ندارد و خود زمان معلول اشیاء خارجى است و در چیزهاى دیگر که اصلاً زمان ممتنع است. حضرت حق چه زمانی براى خلقت اشیاء اراده کرد، این مستحیل است. نفس تصوّر ذات بارى برطبق همین برهان، وقتى که ما او را فقط علت تامه و مفیض تام نسبت به تحقق اعیان خارجى بدانیم مساوِقٌ لِعِلمِه الإطلاقى و لِعلمِه اللامتناهى و لِقُدرتِه اللامُتناهى و الإطلاقى و هم‌چنین علم اطلاقى حق مُساوِقٌ لِلمعلوم! پس ذات اقدس حق مُساوِقٌ لِلمعلومِ العَینِى الخارجِى الشُهودِى التَکوینى.