علم عنایی حق و کیفیت علم به اعیان خارجی
تبیین اتحاد علم الهی به صور علمیه و حقایق عینی
آیتالله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به تبیین دقیق کیفیت «علم عنایی حق» نسبت به صور علمیه و اعیان خارجی میپردازند. بحث با اثبات قدم زمانی و ذاتی صور علمیه در صقع ربوبی آغاز میشود و با طرح این پرسش کلیدی ادامه مییابد که آیا علم خداوند به صور اشیاء، همانند علم انسان به نقوش و تصاویر، از واقعیت خارجی منفک است یا خیر. استاد با نقد نگاههای سطحی و عامیانه، بر این نکته تأکید میکنند که در ساحت ربوبی، اطلاع بر صورت علمیه، عین اطلاع بر حقیقت عینیه است و هیچگونه انفکاک یا جهلی در این میان راه ندارد. در نهایت، با اشاره به قانون علیت و نفی فاصله میان علت و معلول، این نتیجه حاصل میشود که تمام پدیدهها و اعیان خارجی، به نحو عینیت در ذات حق تحقق دارند و علم الهی به آنها، علمی حضوری و احاطی است که با تحقق خارجی آنها اتحاد دارد.
مرتب سازی:
علم عنایی حق و کیفیت علم به اعیان خارجی
1درس هفتصد و هشتم
کیفیت علم عنائى حق (1)
أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
بِسمِ الله الرَّحمَنِ الرَّحیم
ازلی بودن صور موجودات در علم عنائی حق
در جلسۀ قبل عرض شد که صور علمیه در صقع ربوبى در مقام تحفظ بر اسماء و همینطور صفات بهنحو قدیم زمانى در اصطلاح اهل فن یا قدیم ذاتى، نه به معناى استغناء از علت بلکه به معناى بقاء به بقاء علت قبل از تحقق حقایق عینیۀ خارجیه موجود است و تا جایى که خدا خدایى مىکرده و خدایى خواهد کرد این صور علمیه موجود بود یعنى نمىتوانیم برههاى در حیات حضرت أحدیت تصور کنیم که در آن برهه ذات اقدس حق فاقد صور علمیه نسبت به عالم خلق بوده باشد؛ این تصور مستحیل است و این عدم تحقق محال است.
تعریف قدم زمانی
بنابراین در ذات اقدس حق به بقاء آن حیات [دارد] اولاً و استدامتاً چون ابتدا که نبود؛ ابتدایى براى ذات متصور نیست. پس مىتوانیم اینگونه تعبیر کنیم که صور علمیه حدوثاً و بقائاً وجودشان به بقاء و حیات حضرت حق متعلق است و چون حیات حضرت حق ابتدا ندارد بنابراین صور علمیه در علم عنائى حق ابتدا ندارد. این مىشود قدم زمانى یا قدم ذاتى البته با اختلاف در اصطلاح. چون قدم ذاتى در مواردى گفته میشود که خود ذات بىنیاز از علت است و ما نسبت به آن بحث نمىکنیم؛ قدم را در اینجا بهمعناى شیءٌ بلا أول له تصور مىکنیم؛ چه آن اوّلیت، اوّلیت زمانى باشد یا اوّلیت رتبى باشد، اوّلى براى او محقق نیست.
این مسئلۀ اول است که در این مسئله با برهانى که گفته شد هیچ جاى شکى وجود ندارد و تردیدى در این مطلب نیست. حالا وارد مباحث دیگر نمىشویم چرا که مطلب به اطاله کشیده مىشود. حالا کیفیت نزول این اسم از مقام ذات و همینطور آن حقایق اسمیه در این اسم کلى و اتحاد اسم با ذات یا اختلاف رتبى اسماء با ذات اینها دیگر مطالبى است که طبعاً در مفصلات و همینطور در کتاب توحید علمى و عینى مرحوم والد ـ رضوان الله تعالی علیه ـ نسبت به این قضیه صحبت شده است و بعد ارتباطى هم به بحث ندارد یعنى خیلى مرتبط با این مطلب نیست.