علم عنایی حق و کیفیت علم به اعیان خارجی
تبیین اتحاد علم الهی به صور علمیه و حقایق عینی
آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به تبیین دقیق کیفیت «علم عنایی حق» نسبت به صور علمیه و اعیان خارجی می‌پردازند. بحث با اثبات قدم زمانی و ذاتی صور علمیه در صقع ربوبی آغاز می‌شود و با طرح این پرسش کلیدی ادامه می‌یابد که آیا علم خداوند به صور اشیاء، همانند علم انسان به نقوش و تصاویر، از واقعیت خارجی منفک است یا خیر. استاد با نقد نگاه‌های سطحی و عامیانه، بر این نکته تأکید می‌کنند که در ساحت ربوبی، اطلاع بر صورت علمیه، عین اطلاع بر حقیقت عینیه است و هیچ‌گونه انفکاک یا جهلی در این میان راه ندارد. در نهایت، با اشاره به قانون علیت و نفی فاصله میان علت و معلول، این نتیجه حاصل می‌شود که تمام پدیده‌ها و اعیان خارجی، به نحو عینیت در ذات حق تحقق دارند و علم الهی به آنها، علمی حضوری و احاطی است که با تحقق خارجی آنها اتحاد دارد.
علم عنایی حق و کیفیت علم به اعیان خارجی
توضیحات:
آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به تبیین دقیق کیفیت «علم عنایی حق» نسبت به صور علمیه و اعیان خارجی می‌پردازند. بحث با اثبات قدم زمانی و ذاتی صور علمیه در صقع ربوبی آغاز می‌شود و با طرح این پرسش کلیدی ادامه می‌یابد که آیا علم خداوند به صور اشیاء، همانند علم انسان به نقوش و تصاویر، از واقعیت خارجی منفک است یا خیر. استاد با نقد نگاه‌های سطحی و عامیانه، بر این نکته تأکید می‌کنند که در ساحت ربوبی، اطلاع بر صورت علمیه، عین اطلاع بر حقیقت عینیه است و هیچ‌گونه انفکاک یا جهلی در این میان راه ندارد. در نهایت، با اشاره به قانون علیت و نفی فاصله میان علت و معلول، این نتیجه حاصل می‌شود که تمام پدیده‌ها و اعیان خارجی، به نحو عینیت در ذات حق تحقق دارند و علم الهی به آنها، علمی حضوری و احاطی است که با تحقق خارجی آنها اتحاد دارد.
علم عنایی حق و کیفیت علم به اعیان خارجی
13تلمیذ: مگر تحقق خارجى متصرم الوجود نیست؟!
استاد: ما به تصرمش کار نداریم فعلاً به اصل قضیه کار داریم حالا تصرم یک اشکال دیگر است. عرض کردم خدمتتان که مسائل را یکى‌یکى جلو مى‌آییم. ما اصلاً کارى به تصرم نداریم؛ به‌طور مثال در مبدعات، در صور ملائکه، در آنجا چه مى‌فرمایید؟! آنجا که تصرم وجود ندارد! در نفوس کلیه، در عقول، در عالم مجردات، عالم ملائکه، عالم نفوس مدبرات و امثال‌ذلک که وجودشان وجود متصرم نیست در آنها این مسائل وجود دارد یا ندارد؟! بحث اعیان خارجى و کون و فساد و اینها را بعد در آنجا مى‌آوریم و صحبت مى‌کنیم.
پس ما براى رفع جهل در ذات ربوبى چاره‌اى نداریم الاّ اینکه بگوییم: بین اطلاع بر صورت اشیاء ـ حالا چه مبتدعات باشد چه غیر مبتدعات باشد ـ و این افراد خارجى با اطلاعى که ما داریم تفاوت است؛ تفاوتى که ما داریم این است که به‌واسطۀ اطلاعى که بر صورت اشیاء پیدا مى‌کنیم این اطلاع موجب تحقق خود اشیاء نیست. من‌باب‌مثال ممکن است ذهن یک نقاش آمده یک منظره را کشیده درحالی‌که وجود خارجى ندارد.
تساوی اطلاع بر صورت اشیاء با اطلاع بر عینیت خود اشیاء، در ذات ربوبى
ولى در ذات ربوبى اطلاع بر صورت اشیاء باید مساوى با اطلاع بر عینیت خود اشیاء باشد تااینکه آن حلقۀ مفقوده بین اطلاع ذات ربوبى بر صور اشیاء و بین اطلاع ذات ربوبى بر تحقق عینى اشیاء برداشته شود. البته در این مسئله راه‌هاى دیگر مثل سلسلۀ علیت هست که حالا ما اصلاً به آنها نمى‌پرداریم و فعلاً لُری قضیه را مطرح مى‌کنیم دیگر از این ساده‌تر و از این آسان‌تر و از این راحت‌تر [نمی‌شود گفت]! به قول مرحوم آقا ما خدا را پایین کشیدیم و در مشت مردم گذاشتیم، بابا این خدا است! این‌قدر خدا را در عالم آن‌طرف و غیب و فلان نیندازید و در صندوقچه مخفی نکنید! ما درآوردیم و گفتیم: آه این خدا است و ببینید که با این خدا مى‌خواهید چه کنید!