علم عنایی حق و کیفیت علم به اعیان خارجی

شخصی ـ یک از افراد معروف هم بود ـ زن نمی‌گرفت تااینکه بعد از یک مدت زیاد به کسی که دلش می‌خواست رسید. روز اول و روز دوم و روز سوم گذشت یک‌دفعه زن گفت: آخ دلم! تا رفت که برایش دکتر بیاورد یک‌دفعه دید این دراز به دراز خوابیده است! این‌هم به سرش زد و دَکنه شد و راه افتاد! فقط دو روز و نصفی وصال داد! روز اول و روز دوم و ...، نه، چرا روز بگوییم؟! شب اول و شب دوم و ...!! نمی‌دانیم که این مرد چیزی بر سرش آورد یا تقدیرش این بوده است! بله، شما که دارید می‌خندید، اهل همان حوالی شما ـ آذربایجان ـ بوده است!

آیا علم عنائى حق هم مثل علم ما است؟! خب اینکه مقام جهل است! یعنى خدا نسبت به این صورت خارجى اشیاء اطلاع دارد ولى نسبت به نفس تحقق خارجى اشیاء اطلاع ندارد؛ مانند ما. پس دیگر حد فاصل بین ما و او چه مى‌شود؟! چگونه مى‌شود تصور بکنید که نسبت به‌ صورت اطلاع دارد و نسبت به تحقق خارجى هم اطلاع دارد؟! چیزى که عدیم الوجود و معدوم است، چگونه مى‌شود بر او اطلاع پیدا کرد؟! این صورتى که الآن در دست من است مابإزاء خارجى هم ندارد عکس یک منظره است یک منظره را کشیدند و بعد هم از روى آن منظره عکس انداختند شما نگاه مى‌کنید مى‌بینید عکس دوربین است درحالی‌که او وجود خارجى ندارد پس من الآن احتمال مى‌دهم این اصلاً وجود خارجى نداشته باشد چون بین آن انفکاک هست. این انفکاک باعث همۀ این بدبختى‌ها و این اشکالات و باعث همۀ این توالى فاسدى که مترتب بر این‌ مى‌شود، انفکاک بین صورت و بین ذى الصوره در عالم خارجى نسبت به ما است. اما اگر قرار باشد که علم نسبت به ‌صورت در ذات ربوبى منفک از تحقق اعیان خارجى باشد، این اشکال پیش مى‌آید پس او جاهل است‌.