تبیین علم عنایی حق و کیفیت ربط حادث به قدیم
تحلیل جایگاه صور علمیه در نظام هستی و نسبت آن با زمان
آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به واکاوی یکی از پیچیده‌ترین مباحث فلسفی، یعنی کیفیت ارتباط میان «علم عنایی حق» و «حقایق خارجی» می‌پردازند. بحث با نقد دیدگاه فلاسفه و حکما در تفکیک میان نشئه علمی و نشئه شهودی آغاز می‌شود و این پرسش مطرح می‌گردد که چگونه صور علمیه در علم عنایی حق، به حقایق عینی و متغیر تبدیل می‌شوند. استاد با تبیین ماهیت زمان و اعتباری بودن آن، توضیح می‌دهند که چگونه حقیقت ذاتیه حق، مافوق زمان است و صور علمیه اشیاء، ازلی و همراه با ذات حق وجود دارند. در ادامه، با نفی هرگونه جهل یا تغییر در ذات احدیت، این نکته تبیین می‌شود که خلقت، در واقع تنزل صور علمیه به عوالم پایین‌تر است. این جلسه با تأکید بر اینکه درک صحیح این رابطه، کلید حل شبهات مربوط به جبر و اختیار و کیفیت نزول حقایق است، به پایان می‌رسد.
تبیین علم عنایی حق و کیفیت ربط حادث به قدیم
توضیحات:
آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به واکاوی یکی از پیچیده‌ترین مباحث فلسفی، یعنی کیفیت ارتباط میان «علم عنایی حق» و «حقایق خارجی» می‌پردازند. بحث با نقد دیدگاه فلاسفه و حکما در تفکیک میان نشئه علمی و نشئه شهودی آغاز می‌شود و این پرسش مطرح می‌گردد که چگونه صور علمیه در علم عنایی حق، به حقایق عینی و متغیر تبدیل می‌شوند. استاد با تبیین ماهیت زمان و اعتباری بودن آن، توضیح می‌دهند که چگونه حقیقت ذاتیه حق، مافوق زمان است و صور علمیه اشیاء، ازلی و همراه با ذات حق وجود دارند. در ادامه، با نفی هرگونه جهل یا تغییر در ذات احدیت، این نکته تبیین می‌شود که خلقت، در واقع تنزل صور علمیه به عوالم پایین‌تر است. این جلسه با تأکید بر اینکه درک صحیح این رابطه، کلید حل شبهات مربوط به جبر و اختیار و کیفیت نزول حقایق است، به پایان می‌رسد.
تبیین علم عنایی حق و کیفیت ربط حادث به قدیم
12تلمیذ: خود همین واقعیت مادى در آنجا نبود، در ذات؟
استاد: خب نبوده دیگر.
تلمیذ: در ذات نبود؟
استاد: این اعیان خارجى که نبود. عرض کردم از دیدگاه ما این جلسه‌اى که در امروز روز سه‌شنبه ساعت یک ربع به نُه، ـ دوباره به درس دوم نرسیدیم! البته دیر شدنش تقصیر ما بود تقصیر این آقاى ... بیچاره نیندازید! ما دیر کردیم و این‌قدر طول کشید و [الآن با خود می‌گویید که] این آقا هم لابد صبحانه یک‌دست کله‌پاچه خورده که چانه‌اش نمى‌ایستد و سراغ بحث دوم نمى‌رود! نه، کله‌پاچه نخوردم برایم ضرر دارد. البته گاهى عیب ندارد اگر حالا کسى دعوت کند مى‌خوریم البته استثناء دارد! ـ این مسئله به خود این صورت جزئیه برمى‌گردد. این صورت جزئیه که الآن ما داریم دیروز بوده یا نبوده؟ نبوده، در اعیان خارجى نبوده است. بحث ما در اعیان خارجى است. بحث ما در زمان است بحث ما در ماه جمادى الاولى سنۀ 1431 و در یک هم‌چنین وضعیتی است. خب این نبوده، مثل بچه‌اى که به‌دنیا مى‌آید آیا شما بیست سالگى او را مى‌بینید؟! لعلّ اینکه او پنج‌سالگى بمیرد.
تغییر علت در علم عنائى حق مترتب بر استعداد فعلیت
تلمیذ: منظور در علم عنائى است نه فقط در خارج. ما مى‌خواهیم بگوییم که این خارج از علم عنائی بوده است.
استاد: وقتى این خارج متکوّن است این خارج که ماده است چطور این ماده را در علم عنائى که جنبۀ علمیت دارد ملاحظه مى‌کنید؟! در آنجا جنبۀ علمى است و عینى نیست.
تلمیذ: یعنى در این عالم ... دارد تند تند خلق می‌شود؟
استاد: بله؛﴿كُلَّ يَوۡمٍ هُوَ فِي شَأۡنٖ﴾.1
تلمیذ: این برای عالم پایین است و در عالم ثابت ﴿كُلَّ يَوۡمٍ هُوَ فِي شَأۡنٖ﴾ که نیست؟
استاد: در آن عالم ثابتات صور هست؛ یعنى آن علة العلل براى این تکوّن در آنجا هست، قبول داریم ولى آن علة العلل تغییر پیدا نمى‌کند؛ یعنى این‌طور نیست که حیثیت علّیه یک روز باشد و یک روز نباشد. اگر نباشد پس ذات نسبت به صورت ثانیه قبل از صورت اول جهل دارد. شما باید در علم عنائى حق برای حقیقت صوریه طورى نقش ببندید که درهرحالى هیچ‌گونه تغییر و تحولى در آنجا وجود نداشته باشد درحالى‌که شما در اینجا تغییر و تحول مى‌بینید. تغییر و تحول ناشى از علت است. علت باید تغییر بکند تااینکه معلول تغییر کند. تغییر علت در علم عنائى حق مترتب بر استعداد فعلیت است؛ فعلیت قبل از استعداد، مقام جهل ذات نسبت به صورت است اینها را چه مى‌گویید؟
- . سوره الرحمن(55) آیه 29. معاد شناسى، ج 9، ص 351:
«...هر روز خداوند در ارادۀ خاص و شأن جدیدى است.»
- . سوره الرحمن(55) آیه 29. معاد شناسى، ج 9، ص 351: