بررسی جایگاه نفس در مقوله جوهر

این شعر اشاره به همان ظهور حقیقت نوریه است [اعم] از کوه، در، دشت، دریا، وحوش، آسمان، زمین و سایر موجوداتى که هستند. این حقیقت وجودیه همین حقیقت تجردیه است.

وارد نبودن اشکال علامه به مرحوم آخوند

صحت نظریۀ عدم اندراج نفس در تحت مقوله جوهر

بنابراین نمى‌توانیم بگوییم که اشکال مرحوم علامه بر آخوند اشکال واردى است و توجیه مرحوم سبزوارى هم گرچه تا حدودی فرق مى‌کند ولى باز ناتمام است و حق با مرحوم آخوند است و همین‌طور با مرحوم شیخ شهاب‌الدین سهروردى ـ رضوان الله علیهم أجمعین ـ که این بزرگان قائل به عدم اندراج نفس در تحت مقولۀ جوهر هستند به‌واسطۀ آن حقیقت ذاتیه‌اى که در إنیّةُ الوجود نهفته است و آن حقیقت عبارت از تجرد آن است.

حلقۀ مفقوده‌ بین امور مادی با سایر امور

اضافه بر این مسئله ما اضافه مى‌کنیم که اگر قرار باشد بر اینکه این حقیقت ذاتیه در خود صقع وجود باشد ما دیگر نباید در جایى این تجرد را ازدست بدهیم و تبدیل به ماده کنیم. این مسئله اگر براى ما روشن بشود دیگر مسئلۀ حلقۀ مفقوده‌اى که بین حادث و قدیم هست، بین ماده و مجرد هست، بین امور مادى و مثالى هست، آن حلقۀ مفقوده را پیدا خواهیم کرد و او این است که به‌طورکلی ما اصلاً حقایق مادیّه به این معنا که منفصل از مجرد باشد نداریم بلکه تنها صورى است که این صور تفاوت پیدا مى‌کنند. یک وقت به آن صورت است و یک وقتى به این صورت است و اسم این صورت را ماده مى‌گذاریم و اسم آن صورت را مجرد مى‌گذاریم درحالى‌که همۀ اینها در تحت یک حقیقت مجردۀ واحد هستند.

مجرد یعنى ذات مطلق و ذات مبرّاى از هر تقیّد