تبیین حقیقت جنس و فصل در فلسفه اسلامی

معنای صورت نوعیه

بنابراین اسم آن حقیقت وجودیه‌اى که بر آن ماده عارض مى‌شود و آن ماده را از مقام اجمال خارج مى‌کند، صورت نوعیه مى‌گذاریم حالا شما هرچه مى‌خواهید اسم بگذارید؛ صورت نوعیه، فصل، اضافۀ اشراقیه، مقوِّم، منوّع و هرچه مى‌خواهید بگذارید آن صورت نوعیه دیگر خودش نحوٌ مِن الوجود است که در کیفیت وجود نمى‌توانیم تصور خود آن وجودى را بکنیم که به این صورت نوعیه درآمده است. این در تصور ما نمى‌آید چون هرچه در تصور بیاید خودش داراى صورت نوعیه است درحالى‌که وجود است که آن وجود مکوّن صُوَر نوعیۀ مختلف است این صورت نوعیه به این کیفیت است و آن به آن کیفیت است خود آن وجود مى‌آید و این را از مقام ابهام و اجمال درمى‌آورد. این کلام مرحوم آخوند در اینجا بود.

اشکالى که به این قضیه وارد مى‌شود همان‌طورى‌که ایشان فرمودند به این مسئله برمى‌گردد؛ پس شما که قائل هستید بر اینکه دراین‌صورت، صُوَر نوعیه نمى‌توانند جوهر باشند و این در تحت او باشد، پس چرا شما به نفس که صورت نوعیۀ جسم است و جسم به‌واسطۀ او حیوان خارجى و حیوان مجسم است جوهر مى‌گویید؟! درحالى‌که نفس خودش به‌اصطلاح هم صورت نوعیۀ جسم است و هم اینکه خودش مقوّم براى جسم است.

این جوهریت نفس در اینجا محرز است و همه بر این مسئله اتفاق دارند و همان تعریفى که دربارۀ جوهر است که إذا وُجِدَ وُجِدَ لا فى موضوعٍ [دربارۀ او صادق است] به خلافِ عَرَض که در اینجا صادق نیست [چون] عرض قائم به موضوع است و باید قبلش موضوعى باشد تااینکه این عارض بشود درحالى‌که نفس براى خودش یک حقیقت جوهریۀ مستقله است و نیازى به موضوع خارجى ندارد تااینکه آن جنبۀ عرضى داشته باشد. بنابراین خود همین نقض کلام شما مى‌شود. از این نظر اینها را گفتیم که یک دوره‌ای بشود چون دیگر به مطلب می‌خواهیم برسیم و دیگر مسئله برای جلسۀ بعد تمام شود با آنچه که خدمت رفقا عرض شد.