ماهیت و کیفیت ادراک موضوعات در استنباط احکام
نقش ارتباط با حقایق خارجی در شکلگیری فتاوا و اجتهاد
آیتالله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به تبیین دقیق کیفیت شکلگیری ماهیت اشیاء در ذهن و نقش تعیینکننده آن در استنباط احکام شرعی میپردازند. بحث با نقد نگاههای سطحی به موضوعات آغاز شده و بر این نکته تأکید میشود که ماهیت، انتزاعی از ارتباطات عمیق و مستمر نفس با حقایق خارجی است. استاد با بررسی ریشههای نوسان در فتاوای فقها، نشان میدهند که چگونه عدم ادراک صحیح موضوع و غلبه احساسات یا پیشفرضهای ذهنی، میتواند منجر به نتایج متفاوت و گاه متناقض در قضاوت و فتوا شود. در ادامه، با نقد رویکردهای غیرعلمی به مسئله اجماع و خبر واحد، بر ضرورت دقت در شناخت موضوعات و لزوم استقلال نفسانی مجتهد برای رسیدن به واقع تأکید میگردد. در نهایت، این بحث به اهمیت وجدان علمی و اخلاقی در مسیر دستیابی به حقیقت و پرهیز از تحریف واقعیتها در نقل وقایع تاریخی و فقهی ختم میشود.
مرتب سازی:
ماهیت و کیفیت ادراک موضوعات در استنباط احکام
4منشاء نوسانها و اختلافات در فتاوا فقهاء
حالا ما این قضیه را نسبت به حقایق خارجى اشیاء نگاه مىکنیم اما این مسائل در جنبههاى اعتبارى که ارتباط با تشریع دارد، ارتباطى با مقام تقنین قوانین، احکام، مقام انشاء و ملاکات دارد، در آنجا یک عالم عجیب و غریبى است که در آنجا نمىتوانیم هر کارى را انجام بدهیم و از پیش خود هر چیزى را که بهنظرمان مىرسد را پیاده کنیم. در بسیارى از مطالبى که فقها در کیفیت فتاواشان نوسانها و اختلافات و مطالبی که مشاهده مىشود ناشى از همین قضیه است؛ عدم ادراک صحیح موضوع و ماهیت آن موضوع بهواسطۀ ارتباط با حقایق و ماهیات خارجیه، این خیلى مسئله مهمی است!
تأثیر ارتباط با حقایق أشیاء در کیفیت شکلگیری موضوع و نتیجه
حالا یک مثال کوچکى مىزنم که این مثال کوچک خیلى مىتواند تأثیر داشته باشد. در مورد علت تبدّل فتواى علامه حلّى اینطور که نقل مىکنند مىگویند که آن قضیهاى بوده که برایش اتفاق افتاده است. چون در نجاست ماء بئر، اگر نظرتان باشد تا زمان مرحوم محقق حلى مخالفى در این مسئله نبود. ماء بئر هم در کیفیت نجاسات و اینها تفاوت مىکند و براى هرکدامش هم نزع ماء به کمیّات مختلفه بیان شده است.
مرحوم محقق حلى اول کسى بود که آمد در این قضیه تشکیک کرد و فرمود: «و فى نجاسة ماء البئر تردد»1 علامه آمد و ماء بئر را اصلاً متنجس و متأثر و قلیل ندانست. البته نمىتوانیم نظر علامه را در اینجا بپذیریم چون بهطورکلی خیلى مسائل پیدا مىشود ولى در کیفیت نظر و فتوا در اینجا مىخواهم بگویم که چه باعث شد این قضیه [پیش بیاید.] نقل مىکنند که براى خود او یک جنبۀ اضطرارى پیش آمده بود که نمىتوانست از این بئر نزع ماء و اینها بکند و این باعث شد که این حالتى که نسبت به این موضوع در نفس داشت متبدل به یک جنبۀ عینى و لمسى و حسّى بشود و بعد بتواند در این تبدّل فتوا از استادشان ـ محقق حلى، استاد علامه بوده است ـ برگردد و بهطور صریح و قاطع فتوا به عدم تأثّر ماء بئر در اینجا بدهد. در خیلى از مسائل این قضیه دیده مىشود، نهتنها فقط در این قضیه که انسان چطور بهواسطۀ ارتباطش با حقایق أشیاء و با آن ذات خارجى، در کیفیت شکلگیری موضوع و بالتبع در نتیجه تأثیر میگذارد. در اینجا نمىخواهیم بگوییم که بعضیها در عالم بىبندوبارى نسبت به هر چیزى قائل به اباحه، اصل برائت، امثالذلک و اینها هستند خب آنها حسابشان از این قضیه جداست و کارى به شرع و دیانت ندارند بلکه شرع و دیانت وسیله و دستاویز براى این افکار غیرعلمى و غیرمنطقی آنها است. نه، واقعاً چطور باید یک فرد مجتهد براى تشخیص موضوع نسبت به مسئله توجه کند؟ صحبت در این است. این ماهیتى که براى او حاصل مىشود آیا این ماهیت در استجماع همۀ حقایق خارجیه پیدا شده است یا این استجماع، استجماع ناقصى بوده است و این مجتهد نتوانسته به کُنه شیء برسد و بعد مدام تبدّل برایش پیدا مىشود؛ امروز یکى، فردا یکی، پسفردا یکى و همینطور در حالت تذبذب و اینها مسئله مىگذرد و به این نحوه مىرسد.
- . المعتبر فی شرح المختصر، ج 1، ص 80.