تحلیل فلسفی حقیقت ماده و صورت

اشتباه بودن تقسیم صور خارجی به ماده و صورت

ببینید تمام اینها ناشى از چه مى‌شود؟! ناشى از این مى‌شود که هر چیزى را باید در جاى خودش قرار داد. صور ذهنیه مربوط به ذهن است و از بسائط است، صور خارجى مربوط به خارج است و ازجملۀ غیر بسائط است که حالا ما از او تعبیر به مرکب مى‌آوریم. ما مى‌آییم و آن صورت‌های خارجى را به ماده و صورت تقسیم مى‌کنیم. ماده‌اى در خارج نیست! ما مى‌آییم و در خارج جنس و فصل درست مى‌کنیم، جنس و فصلى در خارج نیست! ما مى‌آییم و مى‌گوییم که مابه‌الاِشتراک یا ما‌به‌الاِمتیاز است و به‌واسطۀ آن مابه‌الاِشتراک و ما‌به‌الاِمتیاز...

البته این مطالبى که خدمتتان عرض کردم قابل براى صحبت هست و در ادامۀ مطلب إن‌شاءالله در تتمه وقتى که در همین فصل جلوتر مى‌رسیم از آن مطالبى که بزرگان در عرفان نظرى در این زمینه نقل کردند هم نقل خواهیم کرد.

بنابراین آنچه که هست این است که لَیسَ فى عالِم الوُجود إلا الوُجود و مَظاهِرهُ و الصورة و المادة بِجَمیعِ أنحائِها مُنتَفٍ!

ذهن در حقایق خارجیه در عالم شهادت و همین‌طور در عوالم غیر شهادت و همین‌طور در صور ذهنیه مى‌آید اعتباراً به‌جهت آن مشترکاتى را که مشاهده مى‌کند ما‌به‌الاِشتراکی را تصور مى‌کند و اسمش را ماده مى‌گذارد، ما‌به‌الاِمتیازی را تصور مى‌کند و اسمش را صورت مى‌گذارد، ولکن فى الحقیقه این جنبۀ صوریت حاکم است و غیر از صورت چیز دیگرى به نام ماده نداریم!

منبسط بودن ماده

تلمیذ: ماده عبارت از همان فیض منبسط است؟

استاد: بله، منتها خب مسئلۀ ایشان به این وضوحى نیست، در چند جای مختلف مطرح است؛ یکى در جنبۀ علت و معلول است، یکى در جنبۀ قوه و فعل است، یکى هم در مباحث نفس است ولى خب علىٰ‌کلّ‌حال این مطلبى است که نیاز به دقت بیشترى دارد! در آنجا این مسئله به وضوح نیامده یااینکه نه، این‌طور تصور من است.