ماهیت انتزاع جنس و فصل در فلسفه

هَبَطَت إلَیكَ مِنَ المَحَلِّ الأرفَعِ *** وَرقَآءُ ذاتُ تُعَزُّزٍ وَ تَمَنُّعِ

مَحجوبَةٌ عَن كُلِّ مُقلَةِ عارِفِ *** وَ هىَ الَّتى سَفَرَت وَ لَم تَتَبَرقَع¹

این از آن بالا که دارد مى‌آید هیچ‌وقت عرض، استقلال ذاتى ندارد براى اینکه بخواهد موجب تصرفى بشود و موجب قوام و موجب وجوب فى‌نفسه براى خودش باشد. آنچه که وجود فى‌نفسه و لنفسه دارد آن عبارت از هر چیزى است که جنبۀ جوهریت داشته باشد و وقتى که جوهریت داشت مى‌تواند قبول عرض کند و بر او عرضى عارض بشود.

پس اینکه الآن نفس قبل از اینکه تعلق به بدن بگیرد بنابر مکتب مرحوم شیخ و بنابر مکتب مرحوم آخوند که آن جسمانیة الحدوث و روحانیة البقاء است بنابر هردو قضیه این نفس داراى جوهر است؛ یا این جوهر را از اول داشته و بعد آمده به بدن تعلق گرفته یا تبدیل به جوهر خواهد شد؛ یعنى یک جوهرى است که آن جوهر عام است ولکن این جوهر در بستر حوادث و در بستر آن ظروف مناسب متبدل به جوهر نفسانى خواهد شد. جسمانیة الحدوث و بعد هم سر از روحانیة البقاء درمى‌آورد و تبدیل به یک وجود مجرد و وجود نفسانى مجرد مى‌شود.

در هردو قسمش این مسئله در صورتى است که ما به خود نفس مِن حیث هى هى نظر بیندازیم نه به تعلق او، و در مقام انتزاع جنس و انتزاع فصل ما به خود او نظر نمى‌اندازیم، ما به نفس نظر نمى‌اندازیم، ما به آن ماده در اینجا نظر مى‌اندازیم و وقتى که این‌طور شد پس این اخذ جنس دیگر دراین‌صورت از ماده خواهد بود نه از او زیرا آن صورت در اینجا دیگر در این عروضش جنبۀ استقلالى ندارد و آن جوهریت او مورد لحاظ نیست حالا هرچه مى‌خواهد باشد باشد؛ اصلاً مى‌خواهد جوهر باشد باشد، مى‌خواهد عرض باشد باشد، این آمده در اینجا عارض شده و این عروضش در اینجا موجب شده است که این زید متولد بشود حالا هرچه مى‌خواهد باشد ما به او کارى نداریم؛ در ذات خودش هرچه مى‌خواهد باشد. آنچه که الآن در اینجا ملاک براى انتزاع هست، شما دنبال جوهریت مى‌گردید مى‌گویید که باید جوهر باشد، ما در اینجا جوهرى نداریم، یک امرى در اینجا عارض شده و عروضش این ترکیب را به‌وجود آورده و عروضش این شی‌ء را به‌وجود آورده است پس باید از ماده در اینجا اخذ بشود. این کلام مرحوم آخوند بود و من دیدم افراد هم نسبت به این مسئله تأیید کردند و این مطلب را پذیرفتند.