حقیقت وجود و مراتب ادراک آن

در مسئلۀ وجود هم مطلب همین‌طور است؛ در قضیۀ وجود آنچه را که ما احساس مى‌کنیم مفاهیم وجود است ولى آنچه که خارج از این مفاهیم است و این مفاهیم بر او عارض شد چیست؟ لذا مرحوم حاجى مى‌فرماید: «مفهومُه مِن أعرفِ الأشیاء»¹ بچه هم مى‌فهمد بچۀ یک‌ساله دوساله که از مادرش شیر مى‌خواهد مى‌فهمد و وقتى که مادرش به او شیر ندهد یا شیر نداشته باشد گریه‌اش درمى‌آید، این گریه درآمدن یعنى چه؟ یعنى تو الآن شیر ندارى به من بدهى. این بچۀ دوساله هم مفهوم وجود را مى‌فهمد که بین داشتن و نداشتن فرق و تفاوت است تا چه برسد به افراد بزرگ!

چیستیِ هستی!

«مفهومه مِن أعرفِ الأشیاء» ولى «کُنهُهُ» اینکه بالأخره این چیست و این مفهوم بر چه مصداقى منطبق است؟! صحبت در این است و «کُنهُهُ» که یک مطلبى باشد که هم آن بچۀ دوساله که فقط از تمام دنیا یک مادر و شیر مى‌فهمد او را مى‌داند و آن مرد شصت‌ساله که فرض کنید بسیارى از حقایق عالم براى او کشف شده او هم همان را مى‌فهمد. آنچه را که بین این دو واقع است چیست که همۀ اشیاء را گرفته است؛ از مادیات، مجردات، بحار، جبال، سماء، فرش و عرش تمام اینها را گرفته است؛ آن امرى که بین همه هست و ما به همۀ آنها مى‌گوییم: «هست» این هست دریا هست کوه هست سماء هست انسان هست حیوان هست ملک هست جبرائیل هست همۀ اینها هستند و خدا هم هست! در همۀ اینها با صور مختلفى که دارند آن هست، چیست؟! آن هستى چیست؟! چیستى آن هستى را ما به‌دست بیاوریم این چیست، این امکان ندارد مگر براى کسى که دوباره اینجا شهود برایش پیدا بشود. عقل در اینجا نمى‌تواند آن چیستىِ آن هستى را انتزاع کند چون عقل نیز خود صورتى از صور موجودات است و حقیقتى از حقایق موجوده است لذا چگونه مى‌تواند مافوق خود را که خود او واجد آن حقیقت مافوق خودش هست بیابد؟! کلام عطار که مى‌فرماید: