کیفیت انتزاع جنس از ماده و فصل از صورت

بله، [اگر مولا بگوید:] برو هر برنجى که مى‌خواهى بخر! این عیب ندارد. ولى یک چیزى به نام برنج مبهمه نداریم! آن برنج درمقابل گندم، درمقابل جو، درمقابل عدس، هر نوعى که مى‌خواهى بگیرى بگیر! ابهام به این‌ تعلق نمى‌گیرد. چه موقع این مورد نظر قرار مى‌گیرد و مخاطب اطلاع و معرفت پیدا مى‌کند و اطمینان و آرامش پیدا مى‌کند؟! وقتى که مراد و مقصود مولا مشخص شود که اراده به آن تعلق گرفته است آن موقع مسئله را مى‌فهمیم و پیگیرى مى‌کنیم. ولى تا وقتى که آن اراده و آن مراد به مقام فعلیت نرسیده است، در مقام ابهام همین‌طور در ذهن مى‌ماند. فقط جایگاهش ذهن است که مى‌تواند براى ابهام یک جایگاه خاصى را در اینجا تصور بکند. آن ماده که به این عنوان مورد توجه است یعنى با عنوان ابهامِ خودش، که همیشه براى وجود خارجىِ خودش محتاج به یک صورت است، طبعاً آن ماده، آن شیئی نیست که بتوان به آن شی‌ء گفت. به آن مى‌توان گفت: یک ماهیت و یک حقیقتى که آن حقیقت در بستر ابهام قرار گرفته است و تا وقتى که صورت به آن تعلق نگرفته است، آن شىء نخواهد شد. این آن مفهومى ‌است که ما از این ماده استنباط مى‌کنیم.

براساس استنباط این مفهوم از ماده است که مى‌توانیم آن جنسیت را از آن استخراج کنیم و بگوییم که این ماده داراى یک هم‌چنین جنسیتى است یعنى یک قضیۀ قابل اشتراکى در اینجا وجود دارد و آن قابل اشتراکش، آن جنبۀ ماده مى‌شود.

برگشت فعلیتِ ماده به استعداد و تهیّؤ

پس فعلیتِ ماده به خود آن استعداد و تهیّؤ او برمى‌گردد یعنى خود آن فعلیت یعنى آنچه که به آن قوام می‌دهد و به ماده، ماده می‌گوید و ماده را در ذهن تشکّل و تشخّص مى‌دهد عبارت از همان ابهامى است ‌که قابلیت براى اتخاذ صُور متعدده از انواع را پیدا مى‌کند. لذا به این وسیله اشکال آقایان به مرحوم صدرالمتألهین در اینجا منتفى مى‌شود.