تحلیل عقلی رابطه ماده و صورت در موجودات

منظور از وجود خارجى

بنابراین منظور ما از وجود خارجى نه یعنی وجود قابل اشاره بلکه وجودى که از عالم اعتبار بیرون است و این مسئله مسئلۀ بسیار دقیقى است که آنهایی که در بعضى از تقریرات اشکال وارد کردند متوجه این مسئله نبودند. وجود خارجى نه آنچه که شما دستتان بگیرید! زیرا همین‌که دستتان مى‌گیرید یعنى صورت نوعیه دارد! همین‌که این دستگاهى که الآن در اینجاست را در دست بگیرم به معناى این است که پذیرفته‌ام که ماده و صورت و عرض دارد و خصوصاً به نفس نگاه کردن و به نفس دست گرفتن، همۀ این مطالب را پذیرفته‌ام و قبول کردم چه بخواهم و چه نخواهم! صحبت در همان تحقق خارجى اوست که از عالم اعتبار و مجاز بیرون است، آن تحقق خارجى باید وجود داشته باشد و اگر وجود نداشته باشد صورت نوعیه که نمى‌تواند مادۀ شی‌ء را بسازد، اگر مى‌ساخت دیگر نیاز به ماده و جنس نداشتیم و مى‌گفتیم: فقط آنچه که در خارج هست صورت است و بس!

صورتیت محض بودن مربوط به مجردات

بنابراین اینکه مى‌گویند: حقیقةُ الشىء بِصورتِه لا بمادَّتِه، نه‌اینکه بی‌نیاز از ماده است و فقط صورتیت محض است! آن صورتیت محض بودن به مجردات مربوط مى‌شود و این صورت محض بودن در اینجا قرار دارد. مسئلۀ معادى که مرحوم صدرالمتألهین مطرح کرده است و در آنجا قائل هستند که آن حقیقةُ الإنسان که در قیامت ظهور پیدا مى‌کند بِصورة الشی‌ء هست نه به ماده‌ای که در دنیا بود چون ماده در اینجا اثرى در هویةُ الشی‌ء ندارد، این مسئله مربوط مى‌شود به اینکه ما براى نفس و روح در عالم قیامت قائل به قالب بشویم؛ چه قالب مادى و چه قالب مثالی، ولى آن روح و حقیقت صورت و نفسیت انسان که در قالب نمى‌گنجد و اعلاى از خود قالب و تقیّد به بدن ـ چه بدن مادى و چه بدن مثالى ـ هست و حقیقت او را تجرد محض تشکیل مى‌دهد، ماوراء بحث مسئلۀ وجود بدن مثالى و وجود بدن مادى یا وجود برزخِ بینهما در عالم خارج و در عالم قیامت است.