تحلیل عقلی رابطه ماده و صورت در موجودات

مسئله تا اینجا درست است ولیکن شما وقتى که از اینجا بالاتر مى‌روید و آن جنبۀ تعلق روح به بدن و دنیا و ماده را ازدست مى‌دهید و به مرتبۀ بالاتر که آن جنبۀ ربطیه است می‌رسید و می‌خواهید در [مورد آیۀ] ﴿وَيَسۡ‍َٔلُونَكَ عَنِ ٱلرُّوحِ قُلِ ٱلرُّوحُ مِنۡ أَمۡرِ رَبِّي﴾¹ یا [آیۀ] ﴿وَنَفَخۡتُ فِيهِ مِن رُّوحِي فَقَعُواْ لَهُۥ سَٰجِدِينَ﴾² صحبت کنید آیا در آنجا هم که خداوند در خطاب به ملائکه مى‌فرماید: وقتى که روح من به او تعلق گرفت آن‌گاه به سجده بیفتید هم تأنیث و تذکیر هست؟! دیگر در آنجا تأنیث معنا ندارد چون در آنجا انتساب این حقیقت به ذات پروردگار است! در ﴿وَنَفَخۡتُ فِيهِ مِن رُّوحِي﴾ روح پروردگار تأنیث یا تذکیر دارد؟! در آنجا هیچ‌کدام نیست نه تذکیر است و نه تأنیث، در آنجا جنبۀ ذکوریت و انوثیت به‌طورکل معنا ندارد منتها از باب غلبۀ اشرف مِن الطرفین به پروردگار خطاب مذکر داده مى‌شود! می‌گوید: ﴿إِنَّهُۥ بِعِبَادِهِۦ خَبِيرُۢ بَصِيرٞ﴾³ نمى‌گوید: «إنّها بِعبادِها خَبیرٌ بَصیر»! یعنى ضمیر «هو» که به ذات پروردگار در مقام تجلى اسماء و صفات است برمی‌گردد، او به عبادش خبیر و بصیر است پس برگشت ضمیر «هو» به پروردگار به لحاظ [مذکر بودن نیست] چون مذکر ضد مقابل است و از جملۀ مقابل است و طرف مقابل دارد، ذات پروردگار که طرف مقابل ندارد و براى مشخص شدن مقابل در آنجا مذکر و مؤنث مى‌آورند. اگر یک شیئی مذکر نباشد و تک باشد، در آنجا دیگر مذکر و مؤنث بودن معنا ندارد.

علت استناد ضمیر «هو» به ذات پروردگار

بنابراین این استناد [ضمیر] «هو» به ذات پروردگار به‌خاطر همین جنبۀ اشرف بودن مذکر و مؤنث است نه به لحاظ اینکه [در آنجا مذکر و مؤنث هست و] ذات پروردگار جنبۀ مذکر دارد! ﴿أَفَأَصۡفَىٰكُمۡ رَبُّكُم بِٱلۡبَنِينَ وَٱتَّخَذَ مِنَ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةِ إِنَٰثًا﴾⁴ این مسئله در جنبۀ روحیت است.

روحِ اعلاى از تذکیر و تأنیث

بنابراین روح تا وقتى که تعلق به ذات پروردگار دارد و در نزول از ذات به مراتب کثرت جنبۀ تضاد را به‌وجود نمى‌آورد، آن روح اعلاى از تذکیر و تأنیث‌ است! وقتى که در مراتب نزول از عوالم ربوبى به مرتبۀ مثال مى‌رسد، در مرتبۀ مثال جنبۀ مذکر و مؤنث بودن شکل مى‌گیرد و همین‌طور در عالم خارجِ بعد از مثال آن روح تبدیل به روح مذکر یا روح مؤنث می‌شود که در اینجا از آن تعبیر به نفس شده است حالا چه نفس مذکر و چه نفس مؤنث.‌