فنای اعیان ثابته در حقیقت وجود

استاد: بله عرض من هم همین است.

تلمیذ: آیا مربوط به حال خود مرحوم آقا هم بوده است یا نه؟! در این دخلى داشته یا مربوط به فناء و بوده؟!

استاد: نه، ایشان در آن موقع که اصلاً چیز نبودند و همۀ این مطالب بعد از بقا بود منتها نمى‌دانم چه صلاحى در کار بود که اصلاً به‌طورکلی... اعتقاد من این است که بحث اگر همان فلسفى پیگیرى مى‌شد بعد آن بحث فلسفى منتهى مى‌شد دیگر جاى إن قلت نداشت.

لذا از اینجا مى‌توانیم بگوییم که مباحث مرحوم علامه از نقطه‌نظر فلسفى مباحث درستى است یعنى در ادله متقن است. اصلاً ایشان فنا را نباید این‌طور مطرح مى‌کردند تا کار به اینجا برسد بلکه فنا باید یک بحث جدایى باشد همان‌طورى‌که ما گفتیم. بحث فنا از نقطه‌نظر فلسفى جاى خود را دارد و بعد هم آن تغییر و تحولات به جاى خودش باقى مى‌ماند؛ تغییر هست و اندکاک ذاتى در همان ذات أحدیت منافاتى با همان عین ثابت ندارد. مثل اینکه همین الآن هم هست، منتها عین ثابت دائماً تجرد پیدا مى‌کند و تجردش به مرحلۀ تمام مى‌رسد.

اللهم صل علی محمد و آل محمد