تحلیل حقیقت فناء و بقاء عین ثابت

پس فراموش نکنید که ما دو تعیّن داریم؛ تعیّن اول تعیّن بِالصِرافه است و در تعیّن دوم تعیّن مقید و محدّد و داراى صورت است و در عین تعیّن دوم، تعیّن اول به‌جاى خود باقى است و به‌طورکلی اصل و ریشۀ اوست و این مسئله در حل مشکل در این نزاع بین علمین خیلى دخالت دارد.

تلمیذ: البته با این بیانی که فرمودید اگر مرحوم علامه به این نحوه فنا را ثابت می‌کردند مرحوم آقا جوابی را که ... این بیان، بیان مرحوم علامه نزدیک‌تر است با این توجیه می‌شود مبنای مرحوم علامه را به حق نزدیک‌تر ...

استاد: ببینید اصلاً صحبت در این است که بقاء عین ثابت است، مرحوم علامه مى‌فرمودند: عین ثابت فانى نمى‌شود. مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالیٰ علیه ـ مى‌فرمایند: عین ثابت فانى مى‌شود نتیجه همان نتیجه‌اى که ایشان [مرحوم آقا] مى‌گویند، منتها راه برای آن است، اگر علامه بپذیرد که عین ثابت فانى مى‌شود خب دیگر بحث تمام مى‌شود و دیگر کسى دعوا ندارد حالا به هر طریقى مى‌خواهد باشد. صحبت و هدف و نتیجه این است که آیا عین ثابت فانى مى‌شود یا نمى‌شود؟ حالا با این طریق باشد یا طریق دیگر باشد [باشد]، خب مسیرى که مرحوم آقا طى مى‌کنند و یک قدرى توأم با مسائل ذوقى هست خلاصه آنچه را که ایشان مطرح مى‌کنند، آن باشد به هر راهى مى‌خواهد باشد صحبت در این است که علامۀ طباطبائى ـ رضوان الله تعالیٰ علیه ـ فناء عین ثابت را قبول ندارد و مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالیٰ علیه ـ قبول دارد.¹

تعریف از مرحوم علامۀ طباطبائى رضوان الله تعالیٰ علیه

ما مى‌گوییم: با این مقدمه نمى‌رسد، ما باید مقدمۀ دیگرى را براى این مسئله قرار بدهیم گرچه در نتیجه حق با مرحوم آقا است و مرحوم علامه در آخر پذیرفتند همان‌طور که من آوردم.²

یادم است در آن جلسه ... چقدر واقعاً این بزرگان ... من یک دنیا در آن مجلس از علامه درس گرفتم. این مرد که استاد مرحوم آقا است با این عظمت همین‌طورى که نشسته بود رو کرد به‌ طرف ایشان و گفت: