فلسفه فناء و بقای اعیان ثابته

اختلاف بزرگان در بقاء ذاتِ عین ثابت در فناء

در بحث عین ثابت آن نکته‌اى که در اینجاست این است که خود نفسِ عین ثابت که در مقام فناء طبق نظر بزرگان در اینجا که بعضى قائل به محو و فناء عین ثابت هستند و بعضى قائل به عدم فناء عین بلکه فناء را در اسماء مى‌دانند صحبت در این است که آیا آن صورت عینیت که همان هویت خارجیۀ زیدیت را تشکیل مى‌دهد، آن صورت عینیت که موجب تمایز و فصل خارجى این زید با بقیه است ـ فصل خارجى منظور صورت است نه در مقام شمول و در مقام سعه ـ آن فصل خارجى این هیولا که همان صورت است که باعث تشخّص زید مى‌شود و زید را از عمرو جدا مى‌کند و از سایر افراد و از زمین و آسمان جدا مى‌کند آیا آن صورت نوعیت محو مى‌شود و ازبین مى‌رود یا ازبین نمى‌رود؟ قائلین به فناءِ عین ثابت و فناءِ اعیان در ذات پروردگار معتقد به محو هستند یعنى به‌طورکلى دیگر آن صورت خارجى باقى نمى‌ماند و وقتى صورت خارجى باقى نماند شی‌ء که نمى‌تواند در مقام ابهام خودش فعلیت داشته باشد پس چطور زیدیت زید با فناء آن صورت ممیزۀ او در عالم ذات باقى مى‌ماند و بعد از بقاء دوباره به همان صورت عینیت متمایزۀ از عمرو و بکر، به همان صورت دوباره وجۀ خارجى پیدا مى‌کند. انگار یک لحظه چشممان را مى‌بندیم جلوى چشممان محو مى‌شود؛ حالا جلوى ما نشسته است یک‌مرتبه انگار چشممان را بسته، طرف محو مى‌شود و این عین ثابتش ازبین رفت دوباره بعد از چند ثانیه نگاه مى‌کنیم مى‌بینیم دوباره جلوى ما حضور دارد و همین عین ثابت دوباره بقا پیدا کرده است.

آیا معتقدین به فناء ذاتى منظورشان از فناء عین ثابت همین است؟! یعنى آن صورت زیدیت که باعث شده آن افاضه و اضافۀ اشرافیه به‌واسطۀ آن صورت زیدیت قالب زید را پیدا بکند؟! آیا منظورشان این است؟! اگر این است که حق با علامۀ [طباطبائی] ـ رضوان الله تعالی علیه ـ است؛ یعنى وقتى که یک عین ثابت در مقام فناء به‌طورکلى به‌نحوى ازبین برود که هیچ اثرى نماند و حکم عدم بر او بار بشود. وقتى که شما عین ثابت را ازدست‌ مى‌دهید که دیگر چیزى نیست و چیزى دیگر باقى نمانده است. هیچ چیز دیگر در آنجا باقى نمانده است.