حقیقت وجود خارجی و فصل اخیر اشیاء

و الأسبابِ المُعِدَّةِ لِوجودِ الماهیةِ التی هیَ عَینُ الفصلِ الأخیر بدون دخولِها فی تقرُّرِ ذاتِه و قوامِ حقیقتِه و إن كانَ كلُّ مِنها مقوِّماً لِحقیقةٍ أُخرى غیرِ هذهِ الحَقیقة.

«اسباب معدّه براى وجود ماهیتى كه آن ماهیت عین فصل اخیر است ـ در اینجا لابشرط آورده، لابشرط نیست بِشرط شى‌ء است که با مداد نوشته شده است ـ بدون دخولش در تقرر ذاتش و قوام حقیقتش، اگرچه هركدام از اینها مقوِّم یك حقیقتى هستند.» خود لحمیت یك حقیقتى است، عظمیت یك حقیقت است، شَعریت براى خودش یك حقیقت دیگر است و هركدام از اینها حقایق مختلف هستند كه با حقایق دیگر فرق می‌کنند، غیر از این حقیقت فصلیت اینها هم بالأخره براى خودشان حساب و كتابى دارند.

مثلاً القوىٰ و الصّورُ الموجودةُ فی بدنِ الإنسان بعضها مما یُقوِّمُ المادّةَ الأولىٰ لِأجلِ كونِها جسماً فقط كالصورةِ الامتدادیةِ.

«مثلاً بعضى‌ها از این قوا و صور موجود در بدن انسان ـ مثل قواى نباتى و قواى حیوانی و قواى جمادى ـ مادۀ اولىٰ را قوام مى‌بخشند چون فقط جسم است»؛ یعنى یك قوه‌اى در انسان است كه فقط جسمیت انسان را نگه‌ مى‌دارد، حالا كارى به نباتى و حیوانى نداریم؛ الإنسانُ جسمٌ مِن حیثَ إنّهُ جسمٌ یعنى فقط جسمیتش را نگه مى‌دارد، این قوه، قوۀ ماسکه‌اى است كه همین قوه در حجر هم هست و همین قوه در این فرش هم هست تا این فرش قوۀ ماسکه را در خود نداشته باشد كه این‌طور نیست بلکه پخش و‌ پلا مى‌شود، حجر ازبین می‌رود و پودر مى‌شود این قوۀ ماسکۀ حجریت است كه باعث مى‌شود جسمیت او محفوظ بماند و بعد حالا آن جسمیت به [چه] شكلى هست آن یك قوه و یک صورت دیگری مى‌خواهد. پس یك صورتى كه الآن در ماست همان صورت جسمیت است. همان صورت امتدادیه ... حالا ماسکه هم می‌توانیم بگوییم یعنی جهت امتداد طول و عرض و بُعدى كه موجب بشود كه این جسمیت اشیاء به آن جهت امتدادى باشد یعنی ماده از مدّ است یعنى داراى كشش و استمرار در جسمانیت است.