حقیقت وجود خارجی و فصل اخیر اشیاء

حكمةٌ عرشیة:

قَد انكشفَ لَكَ ممّا ذكرناهُ فی هذا الفصل‌ِ و مِن إشاراتٍ سابِقةٍ فی بعضِ الفصولِ الماضیةِ أنَّ ما یُتقوّمُ و یوجَدُ بهِ الشی‌ء مِن ذَواتِ الماهیات سِواءً كانَت بسیطةً أو مُركَّبةً لیسَ إلاّ مبدأُ الفصلِ الأخیرِ لَها ـ و سائرُ الفصولِ و الصورِ التی هیَ مُتحدةٌ معها بِمنزلةِ القوىٰ و الشرائطِ و الآلات.¹

«و از اشاراتى كه سابقۀ در این فصول گذشته بود این مسئله روشن شد كه هر چیزى كه قوام دارد و شی‌ء به‌واسطۀ او پیدا مى‌شود از آن چیزهایى كه داراى ماهیات هستند، آنچه كه در این ماهیات قوام شی‌ء به اوست و وجود شی‌ء به اوست ـ حالا مى‌خواهد آن ماهیات بسیط یا مركب باشند فرق نمى‌كند ـ آن مبدئش فصل اخیر است و آن مبدأ فصل اخیر براى این ماهیات حقیقتاً متقوم به ذات خود و مقوِّم آن ماهیات است و سایر فصول و صورى كه با این ماهیات متحد هستند [به منزلۀ قوا و شرایط و آلات هستند.» مثلاً جسمیت، لحمیت، عظمیت، و امثال‌ذلک؛ این صورت‌های مختلفى كه یک انسان از نقطه‌نظر جسمی دارد، اینها آلات و شرایط هستند و بالأخره این فصل باید در یك هیئتى ظاهر بشود حالا این هیئت در این دنیا به صورت گوشت و استخوان و پوست است كه همۀ اینها فصول مرتبۀ خارجى و مادۀ فصل اخیر هستند، خود اینها فصل هستند ولى اینها آن جهت خارجى را مى‌رسانند یااینكه نه وقتى كه از این دنیا مى‌رود همین صور هم به صور دیگری تغییر پیدا خواهند کرد؛ صورت مثالى در آنجا [پیدا] مى‌شود، لباس تغییر پیدا مى‌كند، خصوصیات عوض مى‌شود، قوانین در آنجا فرق مى‌كند، آثار و خواص بدن مثالى با آثار و خواص بدن ظاهرى در اینجا تفاوت مى‌كند كه این به‌خاطر تغییر و تبدّل فصول در آن‌طرف است ولى آن فصل اصلی فرق نمى‌كند چه در اینجا و چه در آنجا یكى است و همان فصل اخیر است.