حقیقت وجود خارجی و فصل اخیر اشیاء

من‌باب‌مثال وقتى كه شما بخواهید یك سنگى را مورد استفاده قرار بدهید این سنگ یا به شكل مكعب است یا مكعب‌مستطیل یا به شكل هرم یا استوانه یا به شکل اشیاء دیگر و خلاصه كمّیّات مختلف است ولكن خود همان حجریت در تمام این اشكال تفاوتى نمى‌كند و فرقى در اینجا ندارد، حالا به هر كیفیتى مى‌خواهد باشد و اگر منظور شكل خاصى نباشد بلكه همان حجریت باشد، شما مى‌توانید هر حجرى را به هر شكل و به هر كیف و كمى باشد مورد استفاده قرار بدهید ولى بدون شكل طبعاً در خارج تحقق پیدا نمى‌كند و همین‌طور در سایر اشیاء و در همه چیز آنچه را که حقیقت آن شی‌ء است عبارت از ذاتى خود شی‌ء است، نه آن عوارضى كه بر او عارض مى‌شود و او را به كمّیّات مختلف یا به كیفیات مختلف درمى‌آورد. آن دیگر مطرح نیست. بنابراین وجود خارجى هر شیئى عبارت از همان فصل اخیر مابه‌الاِمتیاز خود آن شی‌ء است.

این مطلبى است كه مرحوم آخوند در اینجا مى‌خواهند به این نكته بپردازند؛ یعنى از حقیقةُ الشی‌ءِ بِصورته لا بِمادته یك مرتبه بالاتر آمدند و اصلاً نفسُ الوجود خارجى را چه این نفسُ الوجود در عالم اعیان و ماده باشد، چه در عالم برزخ و مثال باشد، چه در عالم بالاتر كه عالم قیامت باشد، چه در عوالم ربوبى، ملكوت، لاهوت و اینها باشد در تمام اینها همان نفسُ الوجودِ خارجى عبارت از همان حقیقةُ الشی‌ء است که آن عبارت از فصلیت است پس جنبۀ فصلیتِ یك واقع...

جنبه‌هاى مختلف ملكوتى و ربوبى اشیاء در وعاء و در ظرف خودشان

و این ارتباطی به انسان هم ندارد بلکه همۀ اشیاء جنبه‌هاى مختلف ملكوتى و ربوبى در وعاء و در ظرف خودشان دارند و اگر آن جنبۀ ملكوتى نباشد بر آن اشیاء، عدم حاكم و سارى و طاری است. بنابراین نفس وجود عقول منفصل و نفس وجود خارجی‌شان عبارت از همان فصل اخیر است، نفس وجود عالم ارواح و نفوس و ملائكه عبارت از همان وجود خارجى و فصل اخیر است البته در عوالم عقول منفصله و اینها تركیب راه ندارد ولكن همان جهت نوریتى كه آن نوریت را ما مشترك مى‌دانیم و آن مرتبۀ وجودى هركدام از اینها است، به آن فصل اخیر گفته می‌شود.