حقیقت اشیاء و اصالت صورت بر ماده

این مسئله را من در همان زمان مرحوم آقا كه بیمارستان بودم و در آنجا خیلى عجیب بود كه اینهایى كه همیشه دور [ایشان] بودند، آمده بودند و چه می‌کردند و... چندتا از دوستان در آنجا بودند و غریبه هم زیاد بود، بیست‌تا سى‌تا در آنجا ریخته بودند و من هرچه مدام نگاه مى‌كردم مى‌دیدم که ایشان زنده است! بعد یكى آمده بود ـ الآن دیگر ارتباطی نداریم ـ مى‌گفت: آقا چرا شما دعا نمى‌كنید؟! گفتم: برای چه دعا کنم؟! گفت: یك كارى بكن! گفتم که طورى نشده است.

أشیرَ إلى ذلك بِما قالوا الإنسان إذا أحاطَ بكیفیةِ وجودِ الأشیاء على ما هیَ علیه یصیرُ عالَماً معقولاً مُضاهیاً لِلعالَمِ الموجودِ و قیل فی الأشعارِ الحكمیة.

و مِن هذا السبیل تحقَّقَ وجهُ لِما صارَ إلیه قُدماءِ المنطقیین مِن تجویزِ التَّحدید بِالفصلِ الأخیر وحده معَ أنَّ الحدَّ عندهم لیسَ لِمجردِ التنزیل لاكتناهِ حقیقةِ الشی‌ء و ماهیته.

اشاره به همین مطلب شد که گفته‌اند انسان وقتى كه احاطه پیدا كند على ما هىَ عَلیه درست و راستى، وقتى به آن واقعیتش احاطه پیدا كند نه به جنبۀ ظهور و مثال و مادۀ او، خود او یک عالَم معقول مى‌شود كه آن شبیه عالم موجود است و در اشعار حکیمه گفته شده است:

وقتى كه انسان توجه به آن عالم نداشته باشد و فقط توجه به ظاهر داشته باشد این گاو و خر است گرچه این گاو و خر دارد روى دو پا راه مى‌رود. آن انسانى انسان است كه متصل به ملكوت باشد.

و مِن هذا السبیل ... گفتند كه مى‌شود اصلاً تحدید یك شى‌ء را به همان فصل اخیرش آورد چون حقیقة الشی‌ء همان فصل اخیر آن است و جنسش دیگر جزء حقیقیة الشی‌ء به‌حساب نمى‌آید مهمِّ در ذات شی‌ء همان فصل اخیر اوست كه بروز و ظهور اوست. بااینكه حد نزد آنها به آن مجرد تنزیل در مقام اعتبار نیست بلكه حقیقة الشى‌ء به همان ماده و صورت و ذاتى او برمى‌گردد.