تحلیل عقلی جنس و فصل در ماهیات بسیطه

[می‌گوییم] بین حد و محدود این هست که حد مقام تفصیل است و همان محدود است منتها مفصل، ظاهر، روشن و مبیّن كه اخذ از خود ذات مى‌شود و ملاحظۀ این معانى فرداً فرداً تنها تنها آن معانى را مى‌آوریم و یکی‌یکی لحاظ مى‌كنیم و مقام محدود مقام اجمال است و فقط یك صورت ظاهرى در اینجاست و یك صورتى را در اینجا مشاهده مى‌كنیم.

بیان مثال برای مقام تفصیل و اجمال

شما وقتى كه براى حد جنس، فصل، آثار و لوازم بیاورید لازم نیست آن محدود هم مفصل باشد و بتوانید زیر ذره‌بین و میكروسكوپ تكه‌تكه و همۀ آن را مشاهده كنید. ما یك وقتى پوست پیاز را [زیر میکروسکوپ دیدیم]، آن‌موقع هفت یا هشت ساله بودیم جایى رفته بودیم و میكروسكوپى بود و پوست پیازى كه شما عادى مى‌بینید را براى ما زیر میكروسكوپ گذاشتند و ما دیدیم چه خبر است!! در همین پوست پیاز چه رودخانه‌هایى جریان دارد! چه موجوداتى در حال حركت هستند! هرچه هم بزرگ‌تر مى‌كرد چیزهای بیشتری بود واقعاً عجیب است! مى‌گویند: همین آسمانى كه شما مى‌بینید در شب داراى ستاره است اگر قرار باشد با آن تلسكوپ‌هاى كذایى آنها را ببینید، یک‌دفعه اصلاً نمى‌توانید [تحمل کنید] حتى بعضى‌ها دچار اختلال شدند لذا باید آمادگى داشته باشند تااینكه بتوانند این اجرام، توده‌هایى كه در آنجا وجود دارند، بعضى از غبارهایى كه در آنجاست، كیفیت آن ستارگان و و وضعیتشان را ببینند و اصلاً به‌طورکلی اینها با آنچه كه ما در شب مى‌بینیم متمایز است و آن چیز دیگرى است و خواهد بود! این به‌خاطر این است که این مقام تفصیل است و آنچه را كه الآن ما مى‌بینیم اجمال است. یك ستاره اینجا و یكى هم آنجا می‌بینیم ولى وقتى پشت آن دستگاه قرار بگیریم آن مجمل را براى ما مفصل مى‌كند و بیرون مى‌ریزد، نگاه كن ببین داخل این چیست؟! در این آسمان چه خبر است! كهكشان را بیا نگاه كن! آن دایرۀ اجرام سماوى كه الآن این سیارات در آن قرار دارند را بیا ببین! تشعشعاتى كه از این سیارات متصاعد است همۀ اینها را مشاهده كن! سیاه چاله‌ها و امثال‌ذلک را بیا ببین! این مسائلى را كه انسان مى‌بیند یك مرتبه متوجه مى‌شود خودش هم الآن در یك هم‌چنین جریانى قرار دارد پس یك هم‌چنین وضعیتى كه هست چه خواهد شد؟! یعنى وجود خودش را درقبال یك هم‌چنین پدیده‌اى ازدست خواهد داد که عجب!‌ من هم در یك هم‌چنین وضعیت و فضایی قرار دارم و خبر ندارم؟! پس اگر یك قضیه‌اى اتفاق بیفتد من چه خواهم شد؟! لذا خیلى مسئله هست كه مصلحت نیست از پرده برون افتد راز! والاّ اگر قرار باشد كه اسرار از درون‌ها به بیرون سرایت بكند آن‌وقت هیچ كسی دیگرى را نگاه نخواهد كرد. خلاصه مقام، مقام اجمال است.