تبیین حقیقت جنس و فصل در فلسفه اسلامی

از اینجا معلوم مى‌شود که اصلاً او این فصل ممیز را كه باعث مشخص شدن این هست نفهمیده است و در همان ابهام باقى مانده است. یك چیز مبهم! لذا می‌گوید که همه دارند در راه هدایت مى‌كنند و همه خوب‌اند و همه به‌دنبال «كُلُ‌ مَن‌ فى‌ الوُجودِ یَطلُبُ‌ صَیدا»¹ هستند، حالا تو یك تكه‌اش را از او بگیر و یك تكه‌اش را از این بگیر و یك تكه‌اش را از دیگری بگیر و صلوات بفرست و پى كارش برود تا قضیه تمام شود، این چیست؟ این همان در ابهام ماندن است، در جنس مشترك ماندن است، در همان مسئلۀ مجمل واقع شدن است و این مطلب است. شما خیال می‌کنید که جنس مشترک و فصل فقط مربوط به اعیان خارجى است؟! فصل ممیز در واقع همان حقیقت وجود انسان را تشكیل مى‌دهد و بحث باید آنجا برود.

فصل انسان به میزان تجرّد نفسانى او

البته مرحوم آخوند در بعضى جاها كه اشراقاتى به او مى‌خورد راجع به این قضیه صحبت مى‌كند كه اصلاً آن فصل انسان به آن میزان تجرّد نفسانى است كه شخص با مبدأ خودش پیدا مى‌كند آن فصل ممیز است والاّ بقیۀ افراد حیاتشان حیات حیوانى است و اگر شخص به آنجا نرسد در همان حیوانات باقى مى‌ماند! واقعاً دارم مى‌گویم! واقعاً شما تصور بكنید این افرادى كه در این دنیا مى‌آیند و مى‌روند ـ حالا چه مسلمان و چه غیرمسلمان از افرادی که داریم مى‌بینیم ـ واقعاً اینها موقع مردن انسان هستند؟! آدمى كه یك عمر دروغ گفته، كلك زده، سر مردم كلاه گذاشته، جنایت کرده و هزاران نفر را کشته و برایش اصلاً مسئله‌ای نبوده مثل همین جانیان تاریخ، حالا این آدم دارد از دنیا مى‌رود و نعوذ بالله یك سگ و گرگ هم بیایند کنارش بمیرند واقعاً اینها به خدا نمی‌گویند که خدایا این اشرف بر ماست یا ما اشرف بر این هستیم؟! خب این گرگ مگر چه‌کار كرده است؟! وقتی گرسنه مى‌شد مى‌رفت یك خرگوش مى‌خورد چون غذایش بود خب [اگر قرار بود نخورد] خدا باید شكم این را علف‌خوار درست بكند! خود خدا گفته برو خرگوش بخور، اگر گوسفند در گله پیدا كردى برو بخور، حالا یك شخص جانى قسّى القلب دارد مى‌میرد و کنارش هم این گرگ دارد مى‌میرد، واقعاً ما مى‌توانیم این جانى و قاتل و از هر درجۀ انسانى منحط شده را بیاوریم و با آن ذئب در یك كفۀ ترازو قرار بدهیم؟! كجاى این شخصِ قاتل به این مراتب انسانى مى‌خورد؟! لذا این در روز قیامت با همان جنبۀ حیوانى محشور مى‌شود.