حقیقت فصل و تمایز آن از آثار ظاهری

مٌتِحَركٌ بِالإرادَه؛ این تحرّكى كه دارد انجام مى‌دهد، خود این تحرّکی که با اراده دارد حركت مى‌كند، این فصل براى حیوان است؟! این حركتى كه به این كیفیت مى‌كند، فصل برای حیوان است؟! خب درخت هم كه حركت مى‌كند، مگر به اراده نیست؟! چه کسی گفته به اراده نیست؟! مگر شما در شكم درخت هستید كه مى‌گویید: تحرك آن به اراده نیست؟! یك درختى كه در اینجا بكارید و بعد نور از آن سمت بیاید یک‌دفعه مى‌بینید این گیاه سر خود را خم كرده و به‌سمت نور كج شده است مگر این تحرك بالاراده نیست؟! حالا اگر نور از این‌طرف بتابد، آن به‌دنبال نور مى‌رود و دوباره به آن‌طرف كج مى‌شود. از یك نقطه هوا بیاید كه این اكسیژن و هوایى كه مى‌خواهد به این گیاه برسد فقط از یك نقطه باشد، شما نگاه مى‌كنید مى‌بینید این درخت خود را كج كرده و به‌سمت همان زاویه‌اى دارد حركت مى‌كند كه از آن زاویه به او حیات و اكسیژن مى‌رسد! و همین‌طور کشفیاتی كه الآن در مورد گیاهان شده است اگر آن کشفیات را حساب بكنیم همان مطالبی است كه راجع به حیوان مى‌گویند. مگر گیاه حساس نیست؟! شما یك برگ از درخت را بكنید بعد ارتعاشاتى كه در همان گیاه به‌وجود مى‌آید باعث می‌شود کاملاً تألّم این گیاه را در وجود او احساس ‌‌كنید كه الآن این درخت از این عملى كه انجام شده است چقدر ناراحت است! و همین‌طور مطالب دیگرى كه براى انسان بهت‌آور است كه چطور گیاهانى كه آنها را بى‌جان و مسلوب‌الاختیار در تغذّى و حركت خود و امثال‌ذلک مى‌بینیم، اینها براى خود عالَمى دارند كه اصلاً خبر نداریم! یك مقداری این مسائل دارد روشن مى‌شود. بنابراین این حساس بودن نمى‌تواند علت براى این قضیه باشد و جنبۀ فصلی داشته باشد.

مرحوم آخوند مى‌فرماید: این مسائلی كه در اینجاست و همین‌طور سایر مطالبى از عوارض و آثارى كه آنها را به‌عنوان فصل یا مجموعۀ آنها را فصل براى یك نوع درنظر مى‌آوریم همۀ اینها عوارض و آثارى است كه مُنشأ و مَظهر براى ظهور آن حقیقت باطنیه است كه در آن شی‌ء وجود دارد و آن حقیقت باطنیه است كه موجب بروز این حركات و آثار و این خصوصیات شده است.