حقیقت فصل و تمایز آن از آثار ظاهری

آن خصوصیتى كه فقط با دیدن ظاهرى انواع براى انسان حاصل نمى‌شود، اسم آن فصل مى‌شود. آن فصلى كه جنبۀ باطنى و نفسى دارد و براساس آن جنبۀ باطنى و نفسى، مى‌بینیم كه آثار خارجى در مواقف مختلف هم تغییر پیدا خواهد كرد والاّ هردو چنگال و دندان و حمله را دارند، هردو زور و قابلیت‌هایی براى افتراس را دارند اما اینكه این یك جا مى‌ایستد و مى‌رود و یك جا این‌طور مى‌كند، یك‌ جا آن‌طور مى‌كند ولى آن یکی این‌طور نیست، اینها به آن جنبۀ باطنى برمى‌گردد. والاّ خود حركت و وقوف كه نمى‌تواند فصل براى شی‌ء و براى آن خصوصیت آن شی‌ء باشد.

إنَّ ما یُذكَرُ فی التَّعاریف بإزاءِ الفُصول فَبِالحَقیقةِ هیَ لَیسَت بِفصول بَل هی لَوازمُ وَ علاماتٌ لِلفصولِ الحَقیقیةِ فالحَساسُ وَ المُتِحَرِّك لَیسَ شی‌ءٌ مِنهما بِحَسَبِ المَفهوم فَصلاً لِلحیوان‌ بَل فَصلُهُ كونُهُ ذا نَفسٍ دَرّاكَةٍ مُتِحَركةٍ وَ لَیسَتِ الدَّرّاكیةُ وَ المُتحركیةُ عَینَ هویةِ النَفسِ الحیوانیة بَل مِن جُملَةِ لَوازِمه وَ شُعبِه.

اینها فصل نیستند؛ خود مفهوم حساس و متحرك که فصل نیست، حس داشتن كه فصل نیست، مفهوم حس داشتن یك انفعال است. خود تحرك جنبۀ فاعلیت یا جنبۀ انفعالیت است، هركدام را ما از جهت محركیت خود یا غیر درنظر بگیریم. فصل این حیوان این است كه این داراى نفس درّاكه است كه مرحوم حاجى در اینجا مى‌فرماید: «ذا» را به معناى اضافه نباید بگیریم بلکه باید به معناى نفس شی‌ء بگیریم و درست هم است؛ یعنى این‌طور نیست که داراى نفس است و یك هم‌چنین چیزى به این فصل اضافه شده است. حیوان نفس همان نفس درّاكه است. ولى خود درّاكیت و خود تحرّك عین هویت نفس حیوانیه نیست بلکه از آثار آن است.

لكِنَّ الإنسان رُبَّما یَضطَرُّ لِعَدَمِ الاطِّلاع عَلى الفُصولِ الحَقیقیة أو لِعدمِ وضعِ الأسامی لها إلى الانحرافِ عَنها إلى اللوازِم و العَلامات.

اما انسان گاهى اوقات مجبور است، چه‌کار كند؟! خب همه كه آن دید باطن را ندارند، همه كه آن تصور اشراف بر نفوس را ندارند. به قول مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالیٰ علیه ـ که مى‌فرمودند: طرف دارد با من حرف مى‌زند، خیال مى‌كند سر ما را مى‌تواند كلاه بگذارد! گفتم: تو حرف نزده من از چشم‌های تو مى‌فهمم دارى به من دروغ مى‌گویى! خب همه كه این‌طور نیستند! نه، اگر من باشم سرم كلاه مى‌رود! طرف مى‌آید پیش آدم مى‌نشیند و سر ما کلاه می‌گذارد.