کیفیت ارتباط ماده و نفس در حیات و ممات

أعوذُ بِالله مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم

بِسمِ الله الرَّحمَنِ الرَّحیم

[و ما قیل‌ مِن أنَّ الحیوانَ إذا ماتَ لَم یَبقَ جسمیتُه بِعینِه بعدَ الموت بَل حدثَ جسمیةٌ أخرى غیر صحیح کیف و لا بُدَّ مِن مادةٍ باقیةٍ یَتوارَدُ علیهَا الصورُ و الأعراضُ سواءٌ کان جسماً بسیطاً أو هیولی و تلکَ المادةُ هی الجنسُ القاصی للمرکبات ـ بَل جسمیةُ الحیوانِ مِن حیثُ جسمیَّتِها باقیة بعدَ موتِه کما کانت و إن زالَت عنها حیثیة کونِها بدناً أو جسماً حیوانیاً و أما أنَّ هویَّتَها قَد بَطَلت و حَصلَت لها هویة أخرى ـ فَهو قریبٌ مِن مجازفاتِ أصحابِ الطَفرَةِ و التفکیکِ و استِحالةِ بقاءِ الأعراض.¹

و آنچه گفته شد که حیوان وقتی می‌میرد جسمیتش بِعینه باقی نمی‌ماند اما جسمیت دیگری حادث می‌شود، این سخن صحیحی نیست. چطور صحیح باشد و حال آنکه ماده (از آن جهت که نوع متوسط است) مانند دیگر انواع محصّل، در خارج محقق می‌شود و هر گاه صورت ازبین رود مادۀ قبلی برای پذیرش صور و اعراض بعدی باقی می‌ماند. مادۀ خارجی نیز اعم از آنکه مادۀ اوّلی و یا مادۀ ثانیه باشد با ازدست دادن یک صورت، خصوصیاتی را که از ناحیۀ آن صورت کسب می‌کند ازدست خواهد داد، مانند بدن بودن جسم که بعد از مفارقت نفس زائل می‌شود ولیکن این مقدار مانع از بقاء جسمیت آن برای قبول صور بعدی نیست و این سخن که با زوال صورتْ مادۀ خارجی زائل می‌شود، مانند سخن قائلین به جزء لا یتجزی و به طفره و تفکیک آسیای متحرک و یا قائلین به استحالۀ بقاء اعراض گفتاری گزاف است.

فائدةٌ.

رُبَما یَقرعُ سمعَکَ فِی الکتب ما قَد یحکم على الطبائعِ العامةِ أنَّه إن وجبَ تخصصها بِأحدِ الجزئیات فَلا یُوجَد بِغیرِها و إن أمکَنَ فَلحوقُها بِه لِعلةٍ.²

چه‌بسا سمع تو را نواخته آنچه در کتب است که جنس یا بالذات مقتضی فصلی معیّن است و دراین‌صورت جنس جز به آن فصلی که مقتضی آن است، تخصص نمی یابد و یااینکه جنس بالذات خواستار یک فصل معیّن نمی‌باشد و دراین‌صورت لحقوق هر فصل نیازمند به علتی خارج از ذات جنس است.