تحلیل ماهیت و جایگاه جنس و فصل در فلسفه

آن‌وقت این اعتبارى را كه انسان از این‌ اجزاء خارجى به‌دست مى‌آورد كه جنبۀ سعى و شمولى دارد، این اعتبار كه نوع بشود یا این ماهیت كه نوع بشود از نظر عقلى قوامش به دو جزء است و هر چیزى كه قوامش به امر دیگرى باشد پس آن امر طبعاً مقدم بر این است. لذا از این نقطه‌نظر جنس و فصل مقدم بر نوع هستند عقلاً، نه خارجاً.

و مَعروضُ الجنسیةِ و الجُزئیةِ شَیءٌ واحدٌ هو ماهیةُ الحیوان و التَّغایرُ إنّما هو بِحسبِ اعتبارِه فی الأولِ لا بِشرطِ شی‌ءٍ و فی الثانی بِشرطِ لا شی‌ءٍ.

جنسیت و جزئیت هر دو معروضش یكى است منتها آن جنسیت معروضش نوعیت است و آن جزئیت هم معروضش ماده است که همان ماهیت حیوان است. تغایرى كه هست این است كه در اوّلى لابشرط است و شما مى‌توانید حیوانیت را بر همۀ افراد سرایت بدهید و در دومى بشرط‌لا است و فقط اختصاص به زید دارد ولى هیچ فرقى نمى‌كند؛ اگر اختصاص به زید داشته باشد آن جنسیتش ماده براى خود آن جسم خارجی مى‌شود، آن جزء خارجى است و قوامش به همان وجود خارجى است و اگر لابشرط باشد این همان اعتبارى است كه در ذهن شما آمده و از این ماده یك مفهوم علمى در نفس خودش اخذ كرده است و آن مفهوم علمى را به همه سرایت مى‌دهد و اسمش را حیوان مى‌گذارد، فقط همین است و دیگر از این نقطه‌نظر تفاوتی ندارند.

السادسُ إنَّ ما هو الحیوانُ فی الخارجِ فهو بِعینِهِ الجسمُ فکیفَ یَکونُ الجسمُ بِشرطِ لا موجوداً فیه مقدماً علیه؟!

مطلب ششمى كه در اینجا در كلام مرحوم شیخ قابل تأمل مى‌نماید این است كه آن حیوانى كه شما در خارج مى‌بینید همان جسم است چگونه جسم كه در اینجا بشرط‌لا است درحالی‌که در آن حیوان موجود است، این از نقطه‌نظر عقلى مقدم بر او باشد. این‌هم همین مسئله‌ای است كه گفته شد و نیازى به [بیان دوباره] نداشت.