تبیین ماهیت جنس و فصل در فلسفه اسلامی

ایشان وقتى به مشهد رفتند به‌ من گفتند که دیگر اسم مسجد قائم را پیش من نیاورید! تمام شد و پرونده‌اش بسته شد! دو روز به ما گفتند که آنجا برو و تمام شد. مسجد قائم دیگر چه مسجد قائمی است؟! ﴿وَتِلۡكَ ٱلۡأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيۡنَ ٱلنَّاس﴾¹ امروز را مى‌گذاریم، و بعد برو و دیگر دلت را در هواى آن دو روز نگذار، تمام شد! امروز گفتند که دو روز در اینجا اجاره [بنشین] فردا مى‌گویند که برو و خانه‌ات را ترك كن و به شهر دیگری برو، حالا [نباید بگویی] من آن خانه‌اى كه آنجا داشتم چه مى‌شود چه کسی در آن می‌آید و محلۀ ما چه بود و به چه صورت شد و فلان! آقا وضعیت جدید را نگاه كن قدیم تمام شد! ما مدام داریم از خود دور مى‌شویم و داریم به جوانب مى‌پردازیم، این همان است: «آن كس كه نداند و بداند كه نداند» است. باید ملتفت باشیم و از خواب بیرون بیاییم. این‌هم یك مسئله است!

لذا مرحوم آخوند در اشكالى كه بر شیخ شده است مى‌فرمایند: درست است كه جنس در اینجا خود هویت و مفهوم خودش یعنى همان تحقق خارجى خودش بدون فصل و جداى از فصل است. این مسئله درست است ولى همان هویت خارجى را چون فصل است مى‌توان در یك حقیقت و مفهوم نوعیه مطرح كرد، درصورتی‌که با فصلى ضمیمه شود، این اشكال ندارد كه جنس در عین اینكه داراى یك معناى استقلالی است، همان معنا او را از معناى فصلیت امتیاز ‌دهد چون جنس است، فصل این‌طور نیست بلکه فصل آن صورت نوعیۀ شی‌ء است ولى جنس چون مشترك است، همان مشترك است كه به این صورت درآمده پس گاهى اگر ما بخواهیم براى آن معناى استقلالى كنیم همان جنسیت را به‌تنهایى مى‌آوریم و اگر بخواهیم او را ضمیمه كنیم و با فصل دراین‌صورت جلوه بدهیم، مى‌توانیم همان جنس را مطرح كنیم! وقتى بگویند: این كیست؟ به‌جای اینکه بگوییم: حیوان ناطق است مى‌گوییم: این حیوان است و اشكال ندارد! چه اشكال دارد كه حیوان باشد و درعین‌حال ناطقیت هم فصلش شده باشد؟!