تحلیل دقیق تمایزات ماهوی در فلسفه اسلامی

پس در این حمل، آنچه كه مى‌تواند براى این موضوع محمول قرار بگیرد خودش است مثل اینكه مى‌گوییم: زیدٌ زیدٌ. همان‌طوری‌که در زیدٌ زیدٌ و عمروٌ عمروٌ و حَجَرٌ حَجَرٌ هركدام از اینها به حمل هوَ هو همان موضوع خواهد بود، در اینجا هم حیوان به حمل هوَ هو نمى‌تواند ناطق باشد یا نمى‌توانیم بگوییم: الحیوانُ انسانٌ، اگر بگوییم: الحیوانُ انسانٌ یا الإنسانُ حیوانٌ، انسان در اینجا مركب از جنس و فصل است پس ما دیگر در اینجا حیوان را لابشرط‌شىء و بشرط‌لا تصور نكردیم بلکه ما حیوان را لابشرط‌ تصور كردیم؛ لابشرط‌شیء و لابشرط أن لا یَکونَ شی‌ء، هیچ‌کدام از این دو موردنظر نیست كه درآن‌صورت مى‌تواند با ناطق هم جمع بشود ولى در اینجا نمى‌تواند جمع بشود. الحیوانُ حیوانٌ، حیوان حیوان است و ناطق هم ناطق است و هركدام از این دوتا جایگاه خودشان را دارند.

معنای فصل

سراغ ناطق می‌آییم كه فصل است، فصل به‌عنوان حقیقتى است كه آن حقیقت تخصیص‌‌دهنده و تشخّص‌دهنده و تعیّن‌دهندۀ این جنس است که ما اسم آن را ما فصل مى‌گذاریم بنابراین در این حقیقت فصلیه هیچ‌وقت حیوان دخالتى ندارد و در حقیقت فصلیه، خود فصل است یعنى خود این فصل فى‌حدّ‌نفسه موردنظر قرار مى‌گیرد. پس اگر بگوییم كه مفهوم ناطق چیست؟ دیگر نمى‌توانیم حیوان را درقبال این تعریفى كه براى مفهوم ناطق مى‌آوریم دخالت بدهیم، حیوان با ناطق فرق مى‌كند. در جایى كه این دو بخواهند باهم آشتى كنند، در آنجا مى‌توانیم بگوییم که الحیوانُ ناطِقٌ یااینكه بگوییم: الناطِقُ حیوانٌ؛ ناطق همان حیوان است و حیوان هم همان ناطق است یعنى با همدیگر سر جنگ و نزاع ندارند اما اگر بخواهیم خود مفهوم را فى‌حدّ‌نفسه مورد توجه قرار بدهیم، دیگر در اینجا نمى‌توانیم بگوییم: الناطِقُ ناطِقٌ! نمى‌توانیم‌ بگوییم: الإنسانُ حیوانٌ! نمى‌توانیم بگوییم: الحیوانُ إنسانٌ! نمى‌توانیم بگوییم: الناطِقُ حیوانٌ مُنضَمٌّ إلَیهِ النُطق! نمى‌توانیم هیچ‌کدام از اینها را بگوییم. این معنا، معناى لابشرطیت و به شرط‌ لا بودن جنس و همین‌طور معناى فصل است.