فصل حقیقی انسان و مقام خلافت الهی

لذا این حقیقت عقلانى كه بسیارى از حکماء مثل حاجی سبزواری¹ و امثال‌ذلک به‌عنوان فصل ممیز براى انسان درنظر گرفتند، مى‌توانیم به این فصل خدشه كنیم و نسبت به او به یك مسئلۀ بالاترى برسیم. البته محى الدّین در فصوص و همین‌طور در فتوحات به این مسئله اشاره دارد كه مقام انسان از مقام عقل بالاتر است و ما نمى‌توانیم عقل را مایز بین انسان و سایر انواع بدانیم. البته اشاراتى دارد که تصریحش را من به‌خصوص ندیدم که ایشان فصل جدایی برای این مطلب داشته باشند اما ایشان در باب اشارات مسئله‌ای در اینجا دارد و در ارتقاء نفس ولىّ از مرتبۀ عقل كه مرتبۀ ملائكه است، در آنجا این مطلب را ذكر مى‌كند كه چطور نفس ولىّ حتى در مرتبه‌‌ای است كه در آن مرتبه تدبیر نیست و در آن مرتبه مِیز نیست بلکه آن مرتبه، مرتبۀ لابشرطیت است كه در لابشرطیت عقل و فصل بین مسائل دیگر در آنجا راه ندارد.²

توضیحی در باب مرتبۀ تجلی ذات

آن مرتبۀ عقل و تدبیر و تقسیم به حقایق جزئیه و حقایق کلیه در مرتبۀ ظهور خارجى است و وقتى كه در جایى ظهور خارجى نباشد‌ ﴿فَكَانَ قَابَ قَوۡسَيۡنِ أَوۡ أَدۡنَىٰ﴾³ و‌ ﴿مَا كَذَبَ ٱلۡفُؤَادُ مَا رَأَىٰٓ﴾⁴ باشد در آن مرتبه دیگر مقام كلیت و جزئیت معنا ندارد.

تعریف مقام اطلاقی و تجلّی ذات

آن مقام را مقام اطلاقى مى‌گویند كه در مقام اطلاقى اصلاً هویتِ خارجىِ تعیّنى در آنجا وجود ندارد و فقط بنده هست و پروردگار خودش كه دیگر آن ظهور اسماء و صفات در آنجا به خود ذات برمى‌گردد كه بزرگان از این مرتبه به مرتبۀ تجلّى ذات تعبیر كردند.

تلمیذ: «أول ما خلق الله العقل»، است؟

استاد: آن مقام تدبیر است دیگر؛ مقام ظهور خارج است.

تلمیذ: «أول ما خلق الله العقل»، «اوّل شیءٍ خلق اللهُ تعالى نورُ نَبیِّک یا جابِرُ»!⁵ اگر اینها مقام واحدیت است دیگر مقام عقل از واحدیت بالاتر است؟