تبیین تفاوت‌های تعیّن و تشخّص در فلسفه

مرحوم آخوند مى‌گوید که تعیّنات را كنار بگذار، امتیازات را كنار بگذار، صرف‌الوجود را بچسب؛ آن صرف‌الوجود تشخّص است، آن كه نمى‌خواهند دارت بزند، آقا زنده باش ولى حىّ باش، براى خودت باش، حر باش، آزاد باش، به كارت برس، به نفس و روح و زندگى اخروی خود برس! كسى نخواست تو را اعدامت كند، كسى نخواست تو را بُكشد، كسى نخواست ذبحت كند! دست از این تعلقات و تعیّنات بردار! حالا این حرف بدى است؟! اشكال دارد؟! آقا حر بودن بد است؟! حتماً ایشان باید مقیّد باشد و زنجیر و سلاسلى دست و پاى او را گرفته باشند و او را به این‌طرف و آن‌طرف بكشاند؟! باید انسان این قضایا را در مرام خودش و در راه خودش به‌كار ببندد.

قَد مَضىٰ أنَّ تَعیّنَ الشَّیءِ غیرِ تَشخّصِه إذ الأولُ أمرٌ نِسبیٌ دونَ الثانی لِأنَّه نحوُ وجودِ الشی‌ءِ و هویّتِهِ لا غیر فالتعیّنُ ما بِهِ امتیاز الشی‌ءِ عَن غیرِه بِحیثُ لا یُشارکه فیه و هو قَد یکونُ عینَ الذّاتِ کَتعیّنِ الواجبِ الوجودِ الممتازِ بِذاتِه عن غیرِه.¹

این مطلب گذشت كه بحث تشخّص به خود وجود برمى‌گردد و قصد تعیّن به امتیاز بین انحاء وجود برمى‌گردد. اوّلى امر نسبى است؛ تعیّن امر نسبى است ولى دومى امر نسبى نیست بلكه ذاتى است. نسبت به شی‌ء دیگر این تعیّنات برمى‌گردند، نسبت به او این سفید است و آن سیاه است. نسبت به او این جاهل است و او عالم است، نسبت به او این زیباست و او زشت است. نسبت به او این داراى این صفت است و آن عادم این صفت است.

علم حضورى به ذات از آثار تشخّص

تلمیذ: تشخّص ممکن است علم حضوری باشد و تعیّن علم حصولی باشد.

استاد: آن اثرش بود. آن را گفتیم که تشخّص یكى از آثارى كه دارد علم حضورى به ذات است اما نه‌اینكه تشخّص مساوى با علم حضورى باشد. در هرجا كه تشخّص هست در آنجا علم حضورى هست.