نقد و بررسی مفهوم تشخص در فلسفه

تعریف زمان

اشکالی که در اینجا شده این است که در مسئلۀ زمان ایراد شده است؛ در مورد زمان گفتیم که عبارت از حرکت فلک است و کمیّت حرکت است که زمان را تشکیل می‌دهد، در هیئت سابق این زمین را ثابت و افلاک را به دور زمین در حال حرکت می‌دیدند، البته تفاوتی نمی‌کند علیٰ‌کلّ‌حال این حرکت است که موجب وجود زمان است چه شما زمین را به دور خود و به دور خورشید متحرک بدانید یااینکه زمین را ثابت و آنها را متحرک بدانید این تفاوتی از نقطه‌نظر کمیت ندارد و به آن کمیّت، زمان گفته می‌شود؛ یعنی به آن «کمّ» زمان گفته می‌شود؛ یک ساعت؛ یعنی حرکت زمین از یک نقطه به نقطۀ دیگر یا از یک منطقه به منطقۀ دیگر در منطقة البروج که حرکت به دور شمس دارد. در هرکدام از این مناطق که قرار بگیرد آنجا برای او اسم خاصی است و وضع خاصی دارد و این حرکت افلاک بر یک جسمِ واحد واقع می‌شود. پس وقتی که این جسم، جسم واحد است چطور شما می‌توانید یک جزئی از زمان را بر جزء دیگر فرق بگذارید و امتیاز بدهید؟ جسم، جسم واحد است آن جسم واحد در حال حرکت است و شما چیزی ندارید که با او امر ثابتی باشد و به‌واسطۀ آن امر ثابت بین این دو حرکت را بتوانید امتیاز بدهید. این اشکالی است که نسبت به این قضیه شده است.

جوابی که مرحوم آخوند می‌دهند؛ جواب روشنی است جواب این است که زمان فی‌حدّنفسه موجب امتیاز است امتیاز روز یک‌شنبه از روز دوشنبه، به نفس خود یک‌شنبه و دوشنبه بودن است؛ یعنی خود یک‌شنبه از روز قبل و روز بعد خودش ذاتاً امتیاز دارد و نیازی به محل ندارد که یک محل مختلفی داشته باشد و عروض این زمان بر آن محل با عروض این زمان بر محل دیگر تفاوت کند. خود نفس این عارض که عبارت از زمان است اختلاف ماهوی دارد و موجب امتیاز یکی از دیگری خواهد شد و همین مسئله در مورد عدد هم صدق می‌کند؛ عدد دو بر سه مقدم است و از یک مؤخّر است. نفس این عدد از نظر ماهیت و از نظر حقیقت و رتبه، بدون شی‌ء دیگر و بدون امر دیگری اقتضاء امتیاز می‌کند، این مسئله به این کیفیت است.