تحلیل ماهیت و عوارض آن در فلسفه

اشکال مرحوم آخوند به کلام صاحب مواقف

مرحوم آخوند اشكالى در اینجا به ایشان مى‌كنند، مى‌گویند که اگر مى‌خواهید سلب را به این سبب مقدم كنید، این تقدیم سلب كارى انجام نمى‌دهد زیرا منظور شما این است كه بتوانید ذاتیات خود ماهیت و آن عوارضى كه بر ماهیت حمل مى‌شود را هم به اقتران به وجود بر ماهیت حمل كنید درحالی‌كه فقط انتساب عوارضى كه ما در ماهیت داریم به زمان و مكان و مقولات نیست بلكه امكان و وجوب و شیئیت هم یكى از عوارض است كه بر ماهیت وارد مى‌شود درحالی‌كه اینها بااینكه عارض بر ماهیت مى‌شوند درعین‌حال داخل در ذات ماهیت نیستند. آن‌وقت شما در اینجا سلب را مقدم كردید تااینكه اینها را خارج نكنید و آنهایى كه به شرط وجود حمل مى‌شوند را خارج كنید، بسیار خوب آنها را خارج كردید اما شما این عوارضى كه بر ماهیت با اقتران به وجود و با ملاحظۀ وجود، نه به شرط وجود، حمل مى‌شوند، می‌توانید این عوارض را با قید حیثیت موضوع حمل كنید لذا مى‌توانید بگویید: الإنسانُ مِن حیثُ هو هو ممکنٌ درصورتی‌كه ما مى‌گوییم که انسان بِما حیثُ هُو لیسَ بِممکن، این قید «مِن حیثُ» حیثیت انسان را در مرتبه مى‌برد و از مرتبۀ لحاظ وجود خارج مى‌كند و وقتى از لحاظ وجود خارج كرد شما دیگر نمى‌توانید ممكن را به آن حمل كنید، وقتی می‌توانید ممكن را به انسان حمل كنید كه هُوَ هو را نیاورید و بگویید: الإنسانُ ممکنٌ، الإنسانُ ممکنُ الوجود، شریکُ البارى ممتَنعُ الوجود، اللهُ واجبُ الوجود، زیدٌ شیءٌ، الإنسانُ شیءٌ كه شیئیت هیچ‌وقت به لحاظ ذات و ذاتیات نیست بلكه شیئیت به لحاظ همان هویت خارجى است.

معنای شیء و شیئیت

شیء یعنى ما یُشاء و ما یُراد و ما یُشارُ إلیه، این معناى شیئیت است. ما شاءَ الله کان وَ ما لَم یَشأ لَم یَکُن یعنى آنكه اراده به آن تعلق گرفته است، به اشیاء هم كه شی‌ء مى‌گویند یعنى [مورد] جنبۀ اشاره و توجه انسان است. تا یك ماهیتى به مرتبۀ وجود نیاید اراده و مشیت انسان به او تعلق نمى‌گیرد و از این نظر به ماهیت خارجى، شیء مى‌گویند.